www.archive-kz.com » KZ » O » OTUKEN.KZ

Total: 682

Choose link from "Titles, links and description words view":

Or switch to "Titles and links view".
  • Қондыгердің бір-ақ беттік тарихы...
    ағады екен Осы өзеннің табанына қойдың терісін төсеп біраз уақыттан соң алып кептіріп жүнін қырқып отқа жаққанда бір қойдың терісінен жұдырықтың үлкендігіндей алтын қорытылып шығады екен Осылайша тонналаған алтын өндірген Крез сол кездегі ең бай патша саналыпты Бірде көне дүниеде ақылымен ой өресімен аты шыққан данышпан Солонды Крез өзінің астанасы Сард қаласына арнайы шақыртумен алдырады Ақылгөй философқа тиісті сый сияпатын жасаған Крез соңында оны өзінің қазынасы тұрған сарайға алып кіріп аралатыпты Бірақ Солон тау тау болып үйіліп жатқан алтын күміске кеспектерді сындыра жаздап тұрған інжу зүбәржат гауһар тастарға немқұрайды көз тастап шығып жүре беріпті Сәл тіксініп қалған Крез артынша бір отырыста данышпаннан Әлемдегі ең бақытты адам кім деп ойлайсыз деп сұрайды Солон өзін айтады деп үміттенгені белгілі Бірақ Солон ерлікпен қаза тапқан өлгеннен кейін халықтың құрметіне бөленген бір адамды содан соң жегетін ат таба алмай аналарын арбаға отырғызып Құдайлардың пантеоны тұрған ғибадатханаға жаяу сүйреп келіп сол жерде ұйықтап кетіп оянбай қалған халқының аяулы есімдеріне айналған екі бозбаланы айтады Шамданып қалған Крез сонда осынша байлық жинаған осындай үлкен жұртты билеп отырған мен менің басыма қонған бақ түкке де тұрмағаны ма дейді Сонда Солон айтты дейді Мен адамның басына дәл осы сәтте қонған баққа көп сене бермеймін себебі бақ аумалы нәрсе Адам өмірінің немен аяқталғанын көріп барып қана оның бақытты я бақытсыз екенін айтуға болады Сондықтан сіз жайында мен ештеңе айта алмаймын деп Ашуланған Крез ақылгөй Солонды салқын ғана шығарып салыпты Осы кезде Кіші Азияның шетінен парсы әскерінің алдыңғы легі көрінеді Крез патша пәлекеттің алдын алмақ болып Дельфтегі сәуегейлерге сияпат ретінде мол алтын жіберіп мен Құрыш патшамен соғысайын ба әлде соғыспайын ба Соғыса қалсам елімнің өзімнің тағдырым не болады деп сауал жолдайды Дельфтің сәуегейлері ешқашан нақты жауап бермеген ғой Бұл жолы да Крезге адам түсінбейтін екіұшты жауап беріпті соғыссаң сен гүлденіп тұрған ұлы мемлекетті күйретесің депті Бұл сәуегейлікті Крез өзінше жориды гүлденіп тұрған мемлекетті Парсы деп шешеді Құдай жолымды болдырайын деп тұр екен дейді Сонымен Крездің армиясы парсыларға алдымен шабуыл жасайды Үлкен жазықта болған күнібойғы шайқаста екі әскер тең түскендей екен бірақ күн түстен ауғанда Крез өзінің атты әскерін алдыңғы шепке шығарады Құрыш Лидияның кавалериясына қарсы Азиядан алып келген түйе мінген шерікті қарсы қояды Лидияның жылқылары бұрын көрмеген жануардың сабалақ жүнінен жаман исінен шошып тулап кері бұрылыпты Осылайша лидиялық әскердің шебі бұзылып опыр топыр болады Осыны пайдаланып Құрыш шешуші шабуылға шығады Көп ұзамай жарым жартылай қырылған Крездің армиясы тізе бүгеді Крез тағынан Лидия егемендігінен айрылады Кейіннен Крез сендер мені алдағандарың не арандатып соғысқа ұрындырғандарың не деп дельфиялық сәуегейлерге өкпе назын айтқанда олар біз саған гүлденіп тұрған мемлекетті күйретесің дегенді сенің өз мемлекетіңді айтып едік деп жауап беріпті Парсылар Крезді отқа өртемек болады Биік үйілген отынның үстінде байлаулы тұрған Крез от алғаш лапылдағанда О Солон Солон қайдасың данышпаным деп айқайлап жылапты Құрыш бұл не деп тұр кәне отты өшіріңдер дейді Аздан соң алдына келтірілген Крезден сұрапты Солон деген кім оның атын айтып неге жыладың деп Крез баяғыда болған жайды айтып келіп мен әлемдегі ең бай патшаның бірі болдым алтын мен күмісті гаухарды құм есепті шаштым бақыт деген осы шығар дейтінмін бірақ Солонның айтқаны рас болып шықты сен мені жеңіп өртемек болып алаудың үстіне шығарғанда сол қисапсыз байлық менің бір сәттік өмірімді сақтап қала алмады депті Тамаша ғақлия әңгімеге риза болған Құрыш жарлығын өзгертіп Крезді жанына ақылшы қылып алыпты Бір қызығы Құрыш скиф даласына өзінің ажалды жорығын бастағанда оның штабында парсының қолбасшыларымен бірге осы Крез де болған екен Бірақ оның одан кейінгі тағдыры белгісіз скифтер оны өлтірді ме әлде өлтірмей қоя берді ме ол жағы беймәлім Осылайша Кіші Азиядағы ең бай және ең қуатты мемлекет құлаған екен Осыдан кейін аз уақыттың ішінде Құрыш Грекиядағы бөлек бөлек болып отырған мемлекеттердің барлығын бағындырады Афина Милет ешкімнен жасқанып көрмеген жауынгер Спарта бәрі бәрі парсының табанының астына түседі Эллин әлемі үшін бір заманға созылған кіріптарлықтың құлдықтың кезеңі басталады Құрыштың соңғы жорығы Күші бойына симай тұрған жеңімпаз парсылардың ендігі бағыты көне дүниенің барлық білімін тылсым сырларын мұраланып қалған перғауындар билік құрған жұмбақ ел Мысыр еді Алайда Грекияны бағындырған Құрыш аяқ астынан нілдей бұзылады бүкіл әскерді Дәштіге солтүстік батыстағы скифтердің даласына бұрады Жауланған елдерден қосылған соғыс өнерінің білгірлері әсіресе гректің стратегтері басқа да ақылды адамдар Құрышты бұл жорықтан сақтандырмақ болады дәл қазіргі сәтте қаншама қалалары бар экономикасы дамыған қазыналы Мысырды жаулаған жөн ал тарихта ешкім бағындыра алмаған скифтерді соғысып жеңіп бағындыру үшін оларды әуелі сол қиян даладан тауып алу керек Ұшарын жел білетін жұртты іздеп таба алмай бүкіл әскер аштан шөлден қырылса масқараның үлкені сол болады дейді Бір гректің қолбасшысы скифтер бұрын парсылармен жауласып па еді соғысып па еді деп сұрайды Жоқ жауласқан да соғысқан да емес деп жауап береді парсылар Олай болса соларға тиіспей ақ қойсақ қайтеді дейді аталған қолбасшы Бірақ Құрыш ешкімнің уәжін тыңдамайды Сонымен парсы империясының әр жерінде дамылдап жатқан қалың әскер батыс шекараға қарай жылжи бастайды Күз қыс өтіп көктем келгенде Құрыштың армиясы Әмудариядан өтіп бұрынғы Бактрия мен Согдиананың немесе қазіргі Өзбекстан мен Тәжікстаның жерін басып Дәштіге қарай аттаныпты Дені жаяу шеріктер болғандықтан парсының әскері баяу жылжып шамамен екі ай уақытта қазіргі Қызылорданың Шиелі ауданының тұсында ақыры скифтің әскерімен беттеседі Құрыш патшаның әскерінің саны жөнінде әлемдік ғылымда бірауызды пікір жоқ Біреулер елу алпыс мың десе біреулер жүз жүз елу мың кейбіреулер екі жүз мың деген сандарды айтады Тағы бір ғалымдар төрт жүз елу мың әскер дегенді айтады Біздіңше осы сан шындыққа жақын Оның себебі мынада Құрыш Солтүстік Индиядан бастап батыста Грекияны бағындырып шамамен қазіргі Балкан түбегіне дейін жеткен Оңтүстікте қазіргі араб мемлекеттерінің жерін бағындырған солтүстікте Кавказға дейін жетіп көне армян мемлекеті Киликияны жаулаған Осы парсының дәргейіне қараған жұрттан аталған төрт жүз елу мыңды шығару әбден мүмкін Оның үстіне Құрыш жеңілген бағынған елдердің армияларын өзіне қосып алып отырған Сол себепті төрт жүз елу мың ақылға қонымды сан Соғыстың болған жері жайында да әртүрлі пікір айтылады Бір топ ғалым Құрыштың армиясы қазіргі Ауғанстанның жерінен көктемде аттанып шілденің аяғы тамыздың басында қазіргі Оңтүстік Қазақстанның жерінде Тұмар патшаның әскерімен кездесті деген пікір айтады Біз де осы пікірді ұстанамыз Енді бір топ ғалым Құрыштың әскері қазіргі Түркменстанның жерімен жүріп отырып Маңғыстаудың жерінде Узбой деген өзеннің жағасында скифтің әскерімен кездесті деген пікір айтады Құрыш соғысқан массагеттердің қоныстанған жері осы көне Маңғыстау болғандығын бұл ғалымдар басты уәж қылып айтады Бірақ бұл маршруттың неге мүмкін емес екенін пайымдап көрейік Біріншіден жарты миллион әскерден тұратын армияның интенданттық яғни азық түлік және басқа да керек жарақ қызметінің өзі әлденеше мың адамдардың қызметінен тұратын ұланғайыр жүйе Әскердің ашығып көтеріліске шығып патшаларын өлтіріп жан жаққа тарап кетуі соғыстардың тарихында талай рет қайталанған оқиға Армия уақытында керек жарақпен қамтамасыз етіліп тоқтаусыз жүріп отырып Маңғыстаудың даласына жетті дейік Жеткенде скифтер жоқ болып шықса ше Отырықшы халықтарды ешқашан адам деп соғысуға татитын жау деп есептемеген скифтердің кең даланың басқа бір түкпіріне көшіп кетіп қалуы ғажап емес Әбден мүмкін Содан кейінгіні көзіңізге елестетіңіз Төңірек жүздеген мыңдаған шақырымға созылып жатқан дала Күн шіліңгір күйіп тұр Ал ең басты қорлық осыншама әуремен неше ай жүріп жеткенде жаудың жоқ болып шығуы Содан соң көптеген жиһангерді қор қылып қорлаған тағы бір нәрсе бар Ол кәдімгі іш ауруы Қазіргі тілмен айтқанда дизентерия Скиф үшін әрбір тау тасының ешқандай құпиясы жоқ кең жайлау жазира жер жайытымен таныс емес басқа адам үшін ажалды мекен болып шығуы мүмкін Құрыш та ақымақ емес Ол әр кезде Дәштіге керуен тартқан саудагерлердің естеліктерін саяхатшылардың жазбаларын байыптап зерделеп өзі жаулауға бекінген өлке жайында барынша мол мағлұмат жинауға тырысқанына ешқандай күмән жоқ Міне сол себепті парсының әскері Маңғыстауға емес қазіргі Оңтүстік Қазақстан жеріне шеру тартқан Ол кездегі Бактрия мен Согдиана отырықшы ел жайлаған өзен суы мол астыққа бай ел Әскер осы абат өңірмен жүріп отырып діттеген жеріне шаршамай жетеді Оның сыртында Құрыштың стратегиялық және бір есебі болған сияқты Парсының әскері скифтың дәргейіндегі осы отырықшы елдерді жауласа кең далада қаңғып ұстатпай жүрген скифтер соғысу үшін парсыларды өздері іздеп келеді Содан кейін үлкен майдан ашылғанда Құрыштың аңсаған массагеттері өздерінің аталастарына көмекке келеді Осылайша ұланғайыр Дәштінің даласында шашырап жүрген скифтер бір майданға жиналып бала шағасымен осы жерде қырылуға тиіс Тамаша стратегия Және бұл әскери саяси есеп жартылай іске асқан да Массагеттер шынында да Бактриядағы қандас ағайындарына көмекке келген Ал енді Томирис біздің Тұмар әжеміздің әскерінің саны қанша еді Бұл сауалға жауап беру өте қиын Салық жүйесі біршама қалыптасқан отырықшы елдердің санын салық құжаттарындағы мәлімет арқылы шамамен шығаруға болады Содан соң халықтың санына қарап отырып әскерінің санын да шамалап есептеуге болады Алайда скиф дүниесіне келгенде статистикалық заңдылықтар жүрмей қалады Әр кезде Дәштіге келіп кеткен саяхатшылардың көне тарихшылардың жазғандарынан ештеңе аңғару мүмкін емес Біздің заманымыздың кейбір авторлары скиф аса үлкен халық емес еді сол себепті әскерінің саны да аз болған деген пікір айтады Кейбіреулері Тұмардың ертіп келген әскері парсының армиясынан екі жарым еседей аз еді деген жорамал жасайды Осы таянышы жоқ дерекке сүйенсек онда Тұмар әже Жиделі Байсынға жүз сексен мыңдай әскермен келген болып шығады Аз ба көп пе Скиф үшін немесе әдепкі екі халықтың соғысы үшін көп Ал парсы мен скифтің соғысы үшін аз Неге дейсіз ғой Себебі бұл соғыс скиф пен парсының соғысы емес Бұл скифтің бүкіл әлеммен соғысы Құрыш Дәштіні қайткен күнде аламын скифті қайткен күнде жердің бетінен жоямын деп ниеттенген Скифтің қиын жау екенін білетін Құрыш жаңа империядағы соғысқа жарамды деген еркек кіндіктің барлығын өз туының астына жинаған Яғни скиф даласына сол кездегі бүкіл әлемнің әскері жиналған Құрыштың армиясында Солтүстік Индиядан бастап Балкан түбегіне дейінгі аралықтағы халықтардың барлығының жауынгерлері болған Осыған қарап біздің бабаларымыздың қандай қан кешкенін шамалай беріңіз Соғыстың алдында скифтер үшін олардың патшасы Тұмар әжеміз үшін бір қасіретті оқиға болған Тұмардың немересі баласы емес Аспара гректің интерпретациясында Спаргапис жанындағы азғантай ұланмен ешкіммен ақылдаспай парсының көшін шауып тұтқынға түседі Осының алдында ғана Құрыш патша Тұмар падишаға хат жолдайды қан төгспейік екеуміз үйленіп бейбіт шешімге келейік деген ұсыныс жасайды Жасы келіп қалған Тұмар әже елшінің сөзін тыңдап болып күліпті Содан соң былай деп жауап беріпті Сен қу адамсың Құрыш Бүкіл өмірі ат үстінде өткен мені қайтесің гаремің толған сұлу қыз Саған мен керек емеспін Саған менің елім мен жерім керек Бірақ менің елім еркіндіктен басқа ештеңеге көнбейтін асау ел сен оны бағындырам деп әуре болма Ал шынында да қан төккің келмейді екен олай болса әскеріңді ал да еліңе қайт Аспараның Спаргапис тұтқынға түсуінің өзі жұмбақ жайттарға толы Геродоттың және басқа авторлардың куәландыруы бойынша Құрыш массагеттердің артынан қуалай қуалай шаршағаннан кейін мынадай бір қулыққа барады Ауырған сырқаған әскерлерді жандарына торсыққа сабаларға құйып көп шарап тұтастай қақталған қой мен сиырдың етін қалап қойып оны қайдан ала қойды екен қалған әскерді алып шегініп кетеді Түн ішінде Аспара осы ауру сырқаулардың ауылын шабады барлығын өлтіріп содан соң тойлауға отырады Етті опырып жеп шарапты төңкеріп ішіп ақырында мас болып қылжиып ұйықтап қалады Қайтып келген парсылар барлығын тұтқындайды Әрине бұл парсының нәсілшіл ұлтшыл тарихи ғылымының тудырған шежіресі Астиаг патшаның әкесі Қиақсар да скифтерді осылай ішкізіп жегізіп мас қылып барып қырып салады Көне парсы мен қазіргі Иранның тарихнамасында үнемі қайталанып отыратын бұл эпизодтың көздейтін астарлы мақсаты скифтерді ішсе тамаққа кисе киімге жарымаған қолына шарап пен тамақ түссе өлерін білмей іше беретін жей беретін яғни даланың тағы айуаны сияқты тек қана инстинктке бағынатын әлдебір махлұқат қылып көрсету Түп мұрат Иранның адамдық инсаниаттық мәдени т б тұрғылардан алғанда Тұраннан өлшеусіз биік тұрғанын көрсету парсының бойында көңілінде қанында далалықтарға деген өштікті өшірмей үнемі қоздатып отыру Осы орайда Қазақстанның Ирандағы елшілігінде біраз уақыт жұмыс істеп келген бір адамның әңгімесі есіме түседі Оның айтысына қарағанда қазіргі Иранның Шираз қаласынан 70 80 шақырым жерде жатқан Парсының ескі астанасы Персепольдің тас сынықтары ғана қалған ескі жұртына жыл сайын наурыз айында мыңдаған адамдар жиналып скифтердің Парсыны қалай шапқанын баян ететін сахналық қойылымдарды тамашалайды екен Бұл да бүгінгі қызылбас жұртын ақырындап үстем санаға баулу болып саналады Аспараның жау қолына қалай түскенін біз енді ешқашан да біле алмаймыз Ал өз басым оның мас күйінде тұтқынға түскеніне сенбеймін Қолына ханзададай қымбат тұтқынды түсірген Құрыш енді саяси шантажға көшеді скифтерге зор талаптар қоя бастайды Өзінің саяси саудадағы ойыншық тұлғаға айналғанын көрген Аспара бірде Құрыштың алдына жауапқа келгенде парсының бейғам тұрған бір әскерінің қанжарын қыннан жұлып алып өз жүрегіне қадап өліпті Тақтың мұрагері Ишпақай әулетінің ең соңғы еркек кіндіктісі өмірмен осылай қоштасқан екен Хабар дереу Тұмар әжеге жетеді Қайғыдан күйзеліп ілезде жүдеп қалған Тұмар әже есеңгіреп отырып Құрышқа соңғы сәлемін жолдапты Сен аяр қанішер Құрыш менің баламды алдап қолыңа түсірдің қанын төктің Мен кешеге дейін сені аяп өлтірмей қоя берейін деп келіп едім Енді саған ешқандай аяушылық жоқ Ажалыңа дайындал Қалай соғысқанды қалайсың Өзеннің арғы жағасында соғысқың келсе жағадан шегініп біздің әскеріміз сиятындай жер қалдыр Бергі жақта соғысқың келсе онда жағадан біз шегінейік депті Құрыштың армиясы өзеннің бергі жағасына өтеді Сонымен біздің дәуірімізге дейінгі 529 жылы тамыз айының бір күнінде су анасы Сырдарияның жағасында жүзден астам халықтың ұлдары қатысқан әлемдегі ең ұлы қантөгіс басталады Геродот жазады адамзат тарихында бұндай соғыс бұрын соңды болмаған екен деп Бұл соғыстың қанша күнге созылғаны жайында да әрқилы пікір айтылады Геродот бір күнде бәрі де аяқталған екен дейді Кім біледі Бірақ соғыстың тоқтаусыз қызу жүргені анық Қадым заманының авторлары скифтің ерлігін сипаттағанда ешбір өлшемге симайтын ашу ыза кек деген бейнелі сөзді пайдаланады ярость которая не поддается никакому описанию Осы ұрыста әлемнің ең ер халықтары скифтің садағы мен жебесі скифтің найзасы скифтің семсері дегеннің не екенін таниды Парсының әскері тұтастай қырылыпты Соғыстан кейін Тұмар әже Құрыштың мәйітін іздеп таптырыпты да басын кесіп қанға тоймадың ғой енді қанып іш деп қан толтырған көн дорбаға салдырыпты Парсылардан сарай төңірегінде жүретін ұрыс соғысқа қатысы жоқ азынаулақ адам ғана тірі қалады Тұмар әже Құрыштың басы салынған көн дорбаны осылардың қолына ұстатыпты Тағы бір дерек бойынша парсылар бір жылдан кейін әлденеше арба алтын мен түрлі қазына алып келіп Құрыштың мәйітін сатып алыпты Мәйіт елге жеткізілген соң келесі патшаның әмірімен Құрышқа арналып мавзолей салыныпты Мавзолейдің құрылысы сол кездегі сәулет өнерінің ең басты жетістіктерін бойына жинақтаған Ені жалпақ алты баспалдақтан тұратын биік тұғырдың үстіне табыт камера орнатылған Камераның өлшемдері 3 17 х 2 11 х 2 11 Құрыш өлгеннен кейін екі ғасыр өткен соң біздің дәуірімізге дейінгі 330 жылы мовзолейге Александр Македонский келіп кетіпті Ол келгенде Құрыштың дәріленген мәйіті бар ма жоқ па белгісіз Тек қана сахаба шырақшылар бар екен Александр Индияға жорыққа кеткен кезде мавзолей тоналыпты Индиядан қайтып келгеннен кейін Александр тонаушылардың барлығын өлім жазасына кесіпті Парсы империясының негізін қалаған ұлы жиһангер өзінің өмірін осылай аяқтаған екен Аталған мавзолей Иранның Шираз қаласынан 130 шақырым жердегі Персеполь археологиялық аймағында ескіліктің көп мұрасының бірі ретінде әлі тұрған көрінеді Әйгілі архитектор Щусев Қызыл алаңдағы Лениннің мавзолейін жобалағанда осы Құрыштың мавзолейін үлгі қылып алған екен Ал енді осы ұлы жиһангерді жеңіп қаншама халықтарды парсының жаугершілігінен құлдығынан құтқарған біздің Тұмар әжеміздің мәйіті қайда Әрине оны ешкім білмейді Құдай осындай ерекше несібе иесі қылып ұлы міндет жүктеп жаратқан әжеміздің қасиетті сүйегі осы даладағы сансыз обалардың қайсысында жатыр немесе қазақ жерінде бар ма әлде бір уыс топырақ мүлдем басқа жерден бұйырды ма біз оны ешқашан анықтай алмаймыз Скиф әулетінен туған ұлы ұрғашы ұлы анамыз ұлы әжемізді біз тек қана мақтан ете аламыз Бірақ ешқашан жатқан жеріне барып тәу ете алмаймыз Ең өкініштісі сол Құрыш патша дүниеге не берді Оның бүкіл әлемді бағындырып әділетке иманға ұйыған біртұтас космополиттік империя мемлекет жасаймын бүкіләлемдік біркелкі тәртіп орнатамын деген жаһандандыру әрекеті ақырсоңында ұшы қиыры жоқ парсы грек соғыстарын тудырды кейіннен енді Македондық Александр Ескендір Зұлқарнайынның Шығысқа қарай жасаған кері жаугершілігіне адамзат тарихындағы әлі күнге дейін бітпей келе жатқан қан төгістер тізбегіне адамзатқа адамдыққа қарсы жасалған ұланғайыр қылмыстарға ұласты Құрметті оқырман осы бүгінгі жер бетінде болып жатқан шым шытырық шиеленісті оқиғалардың барлығында да сол екі жарым мың жыл бұрын жасаған Құрыш патшаның саясатының ізі ұшығы бар десем ол менің асырып айтқандығым емес Тізерлеп тұрған құл халықты нәсілі құл халықты әлемді билейтін әмірші халыққа айналдырам деген нақұрыс идея осылайша екі жарым мың жылдық адамзат трагедиясына айналған екен Игілікке бастайтын күмән Есейіп ержеткен сайын осы мінсіз хикаяның бойынан күмәнді жәйттер көзге ұрып көріне бастады Ең әуелі Құрыштың массагет дегенде кіммен күрескендігі аян болды Гректің тарихи жәдігерлерінде массагет исседон тохар хаумаварга тиграхауда деп аталатын елдер барлығы скиф деп аталатын алып елдің жеке жеке рулары екен Ескі тарихшылар олардың бір ел екенін жоққа шығармайды Күндердің күнінде сақ деген жұмбақ елдің де сол баяғы скиф екені анықталды Уақыт өткен сайын мәселенің байыбына барған сайын қазан төңкерісіне дейінгі бұрынғы Ресейдің нәсілшіл тарихшыларының одан кейінгі совет тарихи ғылымының былығы күн санап ашыла берді Ең соңында скиф хұн түрік және бүгінгі қазақ бүгінгі дүниенің шартарабына тарап кеткен барлық түрік халықтары осылардың барлығы бір ақ нәсіл екені бір тамырдан өсіп өнгені белгілі болды Тіпті десеңіз америкадағы үндістердің ізі де осы кезінде гректер Гиперборея деп атаған ұлы өлкеден табылып жатыр Қазір ғылымда палеоазиаттар деп аталатын жаңа тақырып жаңа дәріс бар Жердің тектоникалық тарихын зерттейтін ғалымдардың айтысына қарағанда осыдан әлденеше мың жыл бұрынғы көне замандарда Америка мен Евразия бір құрлық болған екен Ол кезде Америка мен екі арамызды бөліп тұратын Беринг бұғазының нышаны да жоқ екен Кейіннен сұмдық планетарлық апат кезінде біртұтас құрлық ортасынан сынып екі сынық екі жаққа кетіпті Ортасынан бұғаз пайда болған Немесе тектоникалық тарихтан енді адамзат тарихына келетін болсақ бәрі де өз өзінен түсінікті болып шығады Ұлы апат кезінде біртұтас құрлық қана сынбаған қарағанда көз талатын сонау ықылым әлде 50 60 мың әлде тіпті 100 мың жыл бұрынғы заманнан бері осы құрлықта өсіп өніп келе жатқан бір ұлы нәсіл де ортасынан сынған Жартысы Америка құрлығымен бірге жер шарының қарсы бетіне кетіп қалған Сеніңіз сенбеңіз тектоника ғылымы осылай дейді Генетикалық анализ кезінде америкалық үндістер түрік халықтарымен нәсілдес болып шықса басқаны білмеймін өзім таңқалмас едім Кім біледі кейін палеоазиаттар деп аталатын ғылым бағытын өзгертіп палеоскифтер болып кетуі де ғажап емес Әрине бұл алыс болашақтың ісі Ал біз өзіміздің тікелей бабаларымыз скифтерге қайтып келейік Тарихи ғылым барлық уақытта идеологияның құралы өз заманындағы саясаттың айнасы болған Большевиктер бұл тарапта ешқандай жаңалық ашқан жоқ Сол себепті совет тарихи ғылымы да бұрынғы ескі жолмен жүрді Осының салдарынан көшпенді әулеттің адам түсінбейтін тарихы жасалды Сөзіміз түсінікті болуы үшін мысал келтіре отырайық Ең әуелі скифтердің сақтардың хұндардың түріктердің және ең соңында дүниеге шашырап кеткен түрік халықтарының тарихтары бұлар бір біріне қатысы жоқ бөлек бөлек тұрған тарихтар деп жарияланды Яғни совет түркологиясының скифологиясының дәлелдеріне уәждеріне аргументтеріне сүйенетін болсаңыз онда Даланың тарихы мынадай болып шығады Ең әуелі бұл даланы скиф деген халық жайлапты Әлбетте ол скиф дегеніміз бір бірімен өмір бойы соғысып жүретін бір біріне қаны қосылмайтын түрлі тайпалардан тұрған Сақтар бұларға мүлдем ұқсамайды басқа халық дейді Жақсы деп келісесіз Бір кезде сақ та скиф те кенеттен жоқ болып кетеді Қайда кетті деп сұрайсыз В общем қысқасы тарих сахнасынан кетіп қалды дейді Есесіне арада тағы біраз уақыт өткенде енді Евразияда хұн деген халық пайда болады Скифтен айнымайды Жоқ бұл мүлдем басқа халық дейді Бұлар да бастары бірікпейтін бірдеңелер дейді Бірақ сол бірдеңелер Қытайдан жеңіліп Еуропаға қоныс аударып келгенде әлемді билеп отырған Рим империясын алдына тізерлетіп тұрғызып қойыпты Бұл әзер әзер мойындалатын немесе мүлдем мойындалмайтын нәрсе Ал скифтер тарих сахнасынан кеткенде мүмкін былайша айтқанда басқа бір алыс өлкеге қоныс аударған шығар Көшпенді халық еді ғой дейсіз Жоқ біржола жер бетінен жойылған дейді Ал олай болса хұндар қайдан келді деп сұрайсыз В общем қысқасы аспаннан түсті дейді Хош Күндердің күнінде хұндар да ғайып болып кетеді Қайда кетті Жарым жартылай ассимиляцияға ұшырап Еуропа халықтарының құрамына кіріп кетті Ал қалғандары тарих сахнасынан біржола кетті дейді Халықтар құдды актерлер сияқты бірін бірі алмастыратын бұл нендей сахна деп сұрайсыз Сахна деген біздің көзіміз көріп тұрған көзіміздің жанары жеткен жер Яғни біздің қағазға таңбалаған жәдігерлеріміз дейді Алдыңызда тау яки қалың орман тұр дейік сіздің көзіңіз таудың бер жағындағыны асса өзіңізге қарап тұрған бөктердегіні ғана орманның алаңқайындағыны ғана көресіз Ал сол сіз көрген құбылыс таудан не орманнан ары қарай секіріп кетті дейік онда қалай болады дейсіз Онда біздің шаруамыз жоқ біз өзіміздің көрген білгенімізді ғана өзімізге қатысы барды ғана өзіміздің қатысқанымызды ғана тарих деп мойындаймыз дейді Осыдан кейін құрметті оқырман хұндардың ауаға сіңіп ізім қайым жоғалуы мен арада біраз уақыт өткенде аспаннан ғайыптан түрік қағанаттарының пайда болуы өз өзінен түсінікті нәрсе Күлмеңіз бәрін сиқыр арқылы түсіндіретін тарихи ғылым осылай деп баян етеді Тек түрік қағанаттарынан кейінгі тарихқа келгенде азынаулақ ұяттары оянады Себебі көзкөрім жерде тұрған елдің бәрі білетін кешегі ғана тарих қой Бұнда да біраз нәрсені былықтырып барып қазақ қырғыз башқұрт әзірбайжан осман түріктері гагауз т б түрік халықтарын баяғы көне түріктердің ұрпағы екенін әзер әзер мойындайды Тоталитарлық система түрік халықтарының әрқайсысына жеке жеке тарих жасап берумен шектелмеді Түркілерде бұрын түк те болған жоқ жазу болған жоқ деген желеумен түркі халықтарына түрлі әліпби алфавит үлестіріп берді Енді түсінісіп көріңіз Әскерде жүргенде Кавказдан келген қарашай балқар құмықтармен қырымнан келген татарлармен қазақша сөйлесе беретінбіз себебі бұл тілдердің арасындағы айырма өте аз жоққа тән Ал азынаулақ айырма әліпбиден болған себебі басқа тілден дәлірек айтқанда орыс тілінен келген дыбыс сөйлеу мәнеріне әсер етеді Бұл ғылыми дәлелденген нәрсе Ал енді қарашай құмық балқар тілінде шыққан газет журналды кітапты оқып көріңіз Оқи алмайсыз Себебі қолдан жасалған бір ғана нәрсені түріктерді жақындастырмауды олардың өзара түсінісуін барынша қиындатуды көздеген әліпбиді дыбысталу жүйесін түсіну мүмкін емес 80 жылдардың аяғында болған бір оқиға есіме оралады Консерваторияның ректоры Дүйсен Қасейінов жылына бір немесе кейде екі халықаралық түркі халықтарының конференцияларын өнер фестивальдерін ұйымдастыратын бір жақсы әдеті бар еді Осындай кезекті конференциялардың біріне чуваштың атақты музыкатанушы ғалымы келді Ол кезде мен консерваторияның жанындағы фольклор кабинетінің меңгерушісі қызметіндемін Чуваштың ғалымы танысқаннан кейін чуваштың халық әндері топтастырылған бірнеше күйтабақты сыйға тартты Фонотекаңызға сақтап қойыңыз алыста чуваш деген бауырымыз бар деп ұмытпай жүріңіздер бізді деді Күйтабақты аударып төңкеріп қарадым Әр әннің астында жақшаның ішінде келетін юрлать деген сөзге назар аудардым Юрлать дейді де адамның аты жөнін жазады Сіздерде ю деген әріп бар ма деп сұрадым Ғалым күлді Жоқ әрине Ол орыс алфавитінен келген Юрлать деген не мағына береді дедім Сіздер шығарманың астына орындайтын пәленше деп жазасыздар ғой бұл да сол сияқты деді ғалым Солай деп жазбайсыздар ма юрлать деген сөз түсініксіз екен дедім Ғалым тағы да күлді Юрлать деп жазылады жырлайды деп оқылады кей жерлерде йырлайды деп оқылады деді содан соң Олай болса ю қайдан келді дедім мен Чуваш ғалым сәл мұңайыңқырап қалып барып жауап берген Не істейсіз Тағдыр деген сол Бізге жасап берген әліпбиінің түрі осы Империялық тоталитарлық идеяны басшылыққа алған советтік тіл ғылымы осындай қылмыстарға барған Бірақ осы істің басы қасында жүрген ғалымдарды айыптауға да болмайды себебі барлығы да қызыл дуалдың ар жағында отырған мұртты әміршінің айтуымен жасалған Әрине бүгінде байырғы түрік санасын қалпына келтіру мақсатында көптеген орталықтар жекелеген адамдар жұмыс істеп жатыр Ең әуелі тындырылатын іс әліпбиді унификациялау ортақтастыру Бұл тарапта біршама игілікті шаралар іске асқан сияқты Ең бастысы түрік халықтарының филологтары бірыңғай латын әліпбиі жайында пәтуаласқан Егер осы іс аяғына дейін жеткізілсе онда түрік тілі ағылшын мен қытай тілінен кейінгі үшінші орынға шығуы мүмкін Компьютер тілін білетін мамандардың айтысына қарағанда осы күнгі флективті қопарылмалы тілдерден гөрі компьютерге агглютинативтік жалғамалы түрік тілі қолайлы көрінеді Әрине бұл болашақтың ісі Гумилевтiң айтқан әңгiмесi 1988 жылдың күзiнде мен Ленинградқа бардым Сондағы Салтыков Щедрин атындағы мемлекеттiк кiтапханада екi аптадай отырып жұмыс iстеудi жоспарлаған едiм Ленинградта оқитын аспирант достарым жақсылап қарсы алды сонымен ертеңiне жұмысқа кiрiстiм Айта кету керек Мәскеудегi Ленин атындағы мемлекеттiк кiтапханадан кейiнгi екiншi орында тұрған бұл әйгiлi кiтап қоймасы әлемдегi ең iрi кiтапханалардың бiрiнен саналады Осы қисапсыз байлықты ақтарып жүрген күндерi мен бiр қазақтың баласымен таныстым Түсте асханада шай iшiп отырғанымда жаныма ұзын бойлы аққұба түрi орыстың актерлерiне таман келетiн бiр жiгiт тақап таза қазақ тiлiнде амандасқан Алыста жүрiп отандасыңды қандасыңды кездестiрген үлкен қуаныш Iлезде шүйiркелесiп кеттiк Аты Қайрат фамилиясы Данабаев екен Ұмытпасам экономика мен философия саласының маманы Сiз сирек қолжазбалар қорында отырсыз мен бұл кiтапхананы бес саусағымдай бiлем осында жүргенiмiзге он жылдай болды өз үйiмiз сияқты дедi жаңа танысым Айтыңыз не iздеп жатырсыз Көмектесiп жiберейiн Геродот Страбон Ксенофонттан басқа скифтер туралы жазған авторлар болса дедiм мен Қайрат ойланып қалды Қиындау екен дедi содан кейiн Бiз былай iстейiк Кешке бiрге шығайық Мен бүгiн Гумилевтiң үйiне бара жатырмын Айтайын сiзге Лев Николаевич әлемдегi ең мықты источниковед жәдiгертанушылардың бiрi Ойымша проблемаңызды сол кiсi шешiп бередi Кешке бiрге шығып Ленинградтың алыс аудандарының бiрiнде тұратын ұлы тарихшының үйiне осылай барған едiм Артынан естiдiм қазақ аспиранттары ол кiсiнiң үйiне емiн еркiн кiре бередi екен Есiктi бiр қыз ашты Гумилев орта бойлы нығыз денелi сары өңдi адам екен Аман саулық сұрасқаннан кейiн Қайрат сөмкесiнен төрт кiтап алып үй иесiне ұстатқан Гумилев бiр журналды ашты да кiтаптардың мұқабаларына қарап отырып бiр белгi жасады Бесiншi кiтабыңызды кейiн қайтарам дедi Қайрат Жарайды келiстiк дедi үй иесi Гумилевтiң кiтап қоры қазақ аспиранттарының атаусыз кiтапханасы екен Бiрiн алып бiрiн қайтарып жатады Кiмнiң не алғаны журналда тiркеледi Жасы келген кәрi адам Жалғыз тұрады Тарих этнография институтының аспиранттары кезектесiп үйiн қарап тамағын пiсiрiп бередi екен Аздан соң алдыға шай келдi Гумилев сонда ғана сұраулы жүзiн маған бұрған Бұл жiгiт Алматыдан келдi сирек қолжазбалар қорында жұмыс iстеп жатыр дедi Қайрат Аты жөнiңiз кiм дедi Гумилев Мен аты жөнiмдi айттым Қазақсыз ба дедi Гумилев Иә қазақпын дедiм мен Үнсiз шай iшуге кiрiстiк Руыңыз кiм дедi бiр кезде үй иесi Айдаладағы Ленинградта отырған орыс ғалымының руыңды сұрағаны бiртүрлi жабайы Құдай кешiрсiн естiледi екен Сасып қалдым Содан соң руымды айттым Кет Бұғаның руы ғой дедi Гумилев Менiң Этногенез және жердiң биосферасы деген кiтабымда Кет Бұға нойон жайында тұтас тарау бар Оқып па едiңiз Кет Бұға жайлы бiраз әңгiмелеп бердi Оның тамплиер рыцарьларына көмекке барғаны рыцарьлардың сатқындық iстегенi Кет Бұғаның жеңiлгенi өлгенi сүйегi сол Палестинада қалғаны жүрек елжiрететiн көне шежiре Кет Бұғаның тұқымдары бар ма деп сұрады әңгiмесiнiң аяғында үй иесi Жезқазғанның Ұлытау ауданында Балталы Бағаналы деген Найманның бiр атасы жайлайды Кет Бұғаның елi сол дедiм мен Кет Бұғаның күйлерi қазақта әлi тартылады Гумилев сәл таңқалып қалды Ол музыкант болған ба Иә күйшi болған Кертолғау Сынған Бұғы Емен толқын деген күйлерi болған дедiм мен Гумилев аз үнсiз отырып барып сөзiн сабақтаған Әрине оның таңқалатын ештеңесi жоқ Ол заман ерлiк заман ерлердiң заманы ғой Ол кезде өмiр мен өлiмнiң арасында ақыреттiң алдында тұрған адам кейiн өзiнiң басынан кешкенiн тамаша музыкаға айналдыра бiлген ғой Мен басымды иiп өткен адамдардың бiрi осы Кет Бұға Аздан соң мен проблемамды айттым Геродотқа көңiлiңiз толмай ма дедi Гумилев болар болмас езу тартып Оның барлығы жалпылама нәрселер ғой дедiм мен Гумилев төмен қарап ұзақ үнсiз қалды Содан соң барып әр сөзiн өлшеп сөйлеп кеткен Геродот қай жағынан алғанда да бiздiң системаның қолайына жағып тұр Сондықтан оның кiтабын жасырмайды жұртшылыққа ашықтан ашық ұсынады Ол кiтапты қайта қайта басып шығарады Ол кiтаптың ешқандай қатерi жоқ Ал ендi сiзге айтайын ол кезде ерте заманнан келе жатқан тағы бiр тарихи мектеп болған Мен жүрегiм аузыма сыймай алқынып кеттiм Әлемдегi ең ұлы жәдiгертанушылардың бiрi Геродоттан басқа парсының ресми тарихынан басқа беймәлiм тарихи мектептiң болғанын өз аузымен айтып отыр Ол қандай мектеп дедiм сабыр сақтап Гумилев Қайрат екеумiзге жалт етiп бiр қарап алып сөзiн сабақтаған Қарабайырлап айтқанда тарихты таңбалаудың екi түрлi дәстүрi бар Бiрiншiсi сарай тарихшылары жазатын династиальдiк тарих Яғни патша әулеттерiнiң патша династияларының тарихын жазатын сарай тарихшы ларының мұрасы Бұндай тарих бiздiң тұрғымыздан алғанда шын тарихтан гөрi мифке аңызға кейде қиял ертегiлерге ұқсас Болашақ патша мифтiк тұлға ретiнде жаратылады оны туғанда бiреулер өлтiрмек болады ол әлдеқалай мұғжиза аралас бiр себеппен аман қалады Содан соң жоқтықта өседi ақырында тағы да керемет тылсым күштердiң көмегiмен таққа отырады жарты дүниенi билейдi жеңбеген жау қоймайды тағысын тағылар Ал екiншi тарихи мектептi қалыптастыратындар сарай өмiрiне қатысы жоқ патшаларға тәуелдi емес кейде жоқшылықта күн кешетiн тарихшылар Бұл бұрын мемлекеттер ұлттар жоқ кезде яғни ғылым бiлiмге көлеңкесiн түсiретiн ықпал жүргiзетiн ұлттық мемлекеттер ұлттық саясаттар жоқ кезде қалыптасқан ешкiмнiң қас қабағына қарамай таза шындықты таңбалайтын көне ғалымдар әулетiнен тамыр тартқан қасиеттi адамдар Күтушi қыз алдымызға шайды жаңартып әкелiп қойды Гумилев асықпай шай iшуге кiрiстi Баяғыда айдауда орман шауып жүргенде үйренген әдетiмiз дедi жымиып Ол кезде ақ су iшушi едiк Қазiр мiне кәдiмгi шай iшiп отырмыз Мен әңгiменiң жалғасын естiгiм келiп тағатсызданып отырмын Менiң күйiмдi сезсе керек үй иесi самайын қасып алып қайтадан әңгiмесiн жалғаған Индиядағы Мохенджо Даро Мысырдағы Мемфис пен Саис тағы басқа қалалардың қолжазба қорларында адамзаттың шын тарихы сақтаулы тұр Бiрақ ол қолжазбалар қатаң бақылауда Екiншi дүниежүзiлiк соғыстан кейiн Сталин Иранға көп көмек қылған Қаншама мамандарды ауылшаруашылық техникасын жiберген Әрине өзi де талай нәрсенi қолқалап сұрап алған Бiрде Иранның шахына сендердiң құпия тарихи қоймаларыңа бiздiң тарихшыларымыз кiрiп бiраз жұмыс iстесе деп өтiнiш қылады Шах амал жоқ келiседi Сонымен бұрындары ешкiм бас сұға алмайтын адамзат тарихының ең керемет құпиялары сақтаулы тұрған архивке қазiргi Иранның көне парсының тiлiне жетiк тарихшылардың тұтас бригадасы кiрiп жұмыс iстей бастайды Әрине Сталин өлгеннен кейiн Иран өкiметi ол тарихшыларды былайша айтқанда шығарып салған Бiрақ сол екi арада майталман мұрағаттанушылар қаншама дүниенi Ресейдiң архивтерiне аударып үлгередi Яғни менiң айтайын дегенiм Ресейдiң архивтерiнде көне Шығыс көне Азияның тарихына қатысты өңiң түгiлi түсiңе кiрмейтiн деректер сақтаулы тұр Ал сiз өзiңiз сол архивпен жұмыс iстеп көрдiңiз бе дедiм мен Мен өмiр бойы сол архивтермен жұмыс iстеп келе жатырмын дедi Гумилев Айтпақшы сiзге керегi қандай мәлiмет Кир менен Томиристiң соғысы жалпы скифтер туралы парсы мен скифтiң арақатынасы мiне осындай мәселелер дедiм мен Ол бар дедi Гумилев Сасанид заманында жазылған жәдiгерлер Бiрақ ол сирек қолжазбаларда емес құпия қолжазбаларда Оған арнайы өтiнiшпен ғана кiредi Мен сiздi кiргiзейiн Бiрақ кезекке тұрасыз Кезегiңiз келген күнi оқымасаңыз болды айрылдыңыз Келесi күнi келген адам өз кезегiн сiзге бермейдi Яғни кезектен қалмау керек Сол жерде ант су iштiм Гумилев бiр адамға телефон шалып аз маз даудан кейiн өзiнiң институты алдын ала броньдап алып қойған жүзден астам кезегi бар екен соның бiреуiн маған алып бердi Бiз қоштасып шығып бара жатқанда ұлы тарихшының ауыз үйiнде осы Ленинградта оқып жатқан бiр топ қазақ жастары кезек күтiп тұр екен Менiң кезегiм бiр жарым жылдан кейiн 1990 жылдың көктемiнде келдi Кезектiң тақағанынан бiр ай бұрын хабардар етедi екен Ректор Дүйсен Қасейiновке кiрiп проблеманы айттым Әрине бару керек дедi Дүйсекең Көзiмше бухгалтерияға телефон шалып iссапар жасаттырып жолға басқа керекке жетерлiктей етiп мол ақша бергiздi Сонымен әлi есiмде 11 сәуiр күнi ұшаққа отырып Ленинградқа аттандым Айтылған күнi айтылған сағатта қолақпандай бiрнеше қолжазбаны арбамен әкелiп жаныма қойды Едәуiр үлкен зал Бiр бiрiне қарамай шаншылып қолжазба оқып отырған адамдар КГБ ның екi адамы қатарлардың арасымен асықпай қыдырыстап жүр Ол кезде басқа жерде болмағанымен аталған кiтапханада ксерокс бар Алайда қолыңа тиген қолжазбаны ксерокстен өткiзуге болмайды Фотоға түсiруге тағы болмайды Конспект жасауға және болмайды Тек қана оқуға болады Яғни тек қана өзiңнiң еске сақтау қабiлетiңе ғана iшiңдегi ксерокс пен фотоаппаратқа ғана сенесiң Кiтапханада келiсiп түнге қалуға болады екен Таңғы сегiзде кiрiп келесi күннiң таңғы сегiзiне дейiн тапжылмай бiр сөтке отырып қолжазбаларды үш қайтара оқып шықтым Менiң бағыма орай менен кейiн келетiн адам жарты күнге кешiгедi екен қосымша ақша төлеп қолжазбаларды төртiншi мәрте оқып шықтым Тығулы жатқан кездеме Мен осы оқыған қолжазбалардан туған әсерлерiмдi дәл сол кезде пайымдап зерделеп айтып бере алмас едiм Кейiннен темiр перденiң ар жағындағы дүниемен кездестiк Сол кезде традиционализм деп аталатын ғылыми бағытпен таныс болдық Мiне осы бағыттағы Рене Генон Юлиус Эвола Фритьоф Шюон сияқты ғалымдардың қайсысының айтқаны анық есiмде жоқ және дәстүр шiлдiктi көктей өтетiн болғандықтан бұл ойдың барлық дәстүршiл мектептерге қатысы бар көп айтылған ақылды сөздiң бiрi аса таңқалдырып едi Бiз татар әулетiне адамзаттың ұстаздары болып саналатын татар даныш пандарына татар нәсiлiне сатқындық iстедiк дейдi дәстүршiлдер Бұл жердегi бiз дегенi бүгiнгi тоқтаусыз дамудың жолына түскен адамзат Ал татар дегендi бүгiнгi қырым татары немесе қазан татарларымен шатастырмаңыз Татар дәстүрлi дүниедегi кшатрий атанған кейiннен адамзатты билеген патшалардың көбi шыққан көшпелi скиф әулетiнiң жинақты аты Мiне татар әулетiне әлемнiң ұстазы татар данышпандарына жасалған опасыздық деген ой менiң сол көне қолжазбаларды оқығаннан кейiнгi жай күйiмдi айна қатесiз бейнелейдi Алматыға мен мүлдем басқа адам болып қайттым Бүкiл дүнием төңкерiлдi алдымнан бұрын бiлмеген жаңа бағыт ашылды Әрине кейбiр нәрселердi мен бұрын да шырамытатынмын бiрақ ендiгi жеткенiм бұрынғы түйткiлдерден өлшеусiз биiк болып шықты Ендi осы мәлiметтер мен соның негiзiнде туған ой толғамдардан азырақ баян етейiн Келелi елде қаңлы бар Қаңлыны хан көтерер Қаңлысыз хан сайланбайды Қаңлыдан өзге хан болмас Арғын ағаң Қыпшақ жағаң Қаңлысыз қабыл болмас тобаң Құрметтi оқырман сiз қазақ болсаңыз онда бұл сiздiң талай естiген мақал мәтел жинақтарынан талай оқыған алайда қанша рет естiп оқысаңыз да мән бермеген мақалдарыңыз Асса әр кезде ру мен ру абырой жарыстырғанда әлдебiр қисынға сәйкес айтылған мақал немесе мәтел деп қабылдадыңыз Алайда осы қарапайым ғана қанатты сөздiң тасасында бiздiң болашақ тарихи ғылымымыздың бағыт бағдарын айқындайтын аса зор мәлiмет жатыр Себебi бұл сонау ықылымда көз жетпес алыс заманда қалған көне елдiктен әлдеқалай жеткен аса құнды жәдiгер Осы мақалдардағы қаңлы сөзiн пайымдап көрейiк Әрине қаңлы қазiргi қазақтың Ұлы жүзiнiң бiр руы Соның атауы Ендi бiр сөздi еске түсiрейiк Қазақтың көнекөз қариялары ескi қазақты мысалға Серiкбол Қондыбай айтқан есен қазақтан бұрынғы байырғы қазақты оның жерiн суы мен нуын жинақтап Қондыгер құба жұрт деп бiр ақ ауыз сөзбен белгiлейдi Осы тiркестегi Қондыгер мен қаңлы сөзiнiң арасында тiкелей байланыс бар Қоң кейiнгi түрiк тiлдерiн тудырған бiртұтас скиф тiлiнде жылқы деген мағына бередi Қазақ тiлiнде қоңның үш синонимi бар Олар жылқы қысырақ және жұнт Қоң кейiннен славян тiлдерiнде конь ат мiнiскер жылқы деген сөзге айналды Сондай ақ қазақта жауға мiнетiн сайлауыт күлiктi алаша ат немесе жәй алаша деп атайды Осы алаша ат сөзiнен орыстың лошадь жылқы ат сөзi шыққан Ендi ойымызды жинақтасақ қаңлы жылқы жарататын жылқы мiнетiн жылқылы ел болып шығады Алғашқы қоңлы сөзi кейiннен қаңлы сөзiне айналған Ендi қондыгерге келейiк Көне түрiк тiлiнде ебгеру деген сөз бар Үйге қарай дегендi бiлдiредi Табғашгеру деген сөз бар Табғашқа қарай дегендi бiлдiредi Бұл сөздi ықшамдап жаңа форма тудырудың амалы әсiресе қазақ тiлiнде жақсы сақталған Мысалға алып кет әкет алып кел әкел Сондай ақ керек болса керексе деген форма да көп кездеседi Осы заңдылыққа сәйкес скиф тiлiнде қоңлы жауынгер яғни жылқы мiнген жауынгер сөзi қондыгер болып ықшамдалған Ал скиф қоғамының еркегi мен әйелi де бала шағасы да қару асынып жүретiн әскери қоғам екенiн еске түсiрсек онда жылқы мiнген адамның мiндеттi түрде жауынгер болатыны өзiнен өзi түсiнiктi Яғни қондыгер де қаңлы да екеуi де жылқы мiнген жауынгер жылқы мiнген жауынгер ел немесе көшпендi дегендi бiлдiредi Осы қондыгер қоңлы сөздерiн мен алғашқы рет Гумилевтiң көмегiмен кiрген қоймада отырып сасанид империясы кезiндегi тарихи жазбалардан оқыған едiм Көшпендiлер өздерiн қаңлы қоңлы немесе қондыгер деп атайды дейдi парсының тарихшылары өздерiнiң көне жазбаларында Мiне құрметтi оқырман бiздiң аталарымыз өздерiн өздерi қондыгер немесе қаңлы деп атапты Ал әлемдiк ғылым әлi күнге дейiн пайдаланып келе жатқан скиф терминi ол гректiң сөзi Ендi хұн этнонимiне келейiк Сол парсының жазбаларының кейбiреуiнде қондыгер сөзi хондыгер хондикяр немесе хундикяр болып жазылады Бұл парсы тiлiнiң өзiне ғана тән сингармонизмiнiң әсерiнен пайда болған әдепкi тiлдiк эффект Яғни қаңлының басқа тiлде мысалы парсы тiлiнде хунлы болып кетуi әбден мүмкiн нәрсе Өкiнiшке орай совет заманында хұн этнонимi жеке этимологиялық проблемаға айналып осы өнiмсiз бағытта қаншама ғалым өмiрiн ақылын сарп етiп уақытын босқа өткiздi Еуропаша скифтер бiзше қаңлы немесе қондыгер ешқайда кеткен жоқ осы кең далада қонысын ғана ауыстырып өркениеттi халықтарға бiр көрiнiп бiр көрiнбей кетiп жүрген Бiрақ ешқашанда қондыгер немесе қаңлы жойылып кетiп орнына хұн пайда болған емес Қондыгер қаңлы мен хұн үшеуi бiр ақ халық Төңiректегi көршiлес халықтар бiз туралы ешқашан ұмытпаған Бәрiн былықтырып бүлдiретiн терiс ниеттегi сарай тарихшылары Ал сингармонизмнiң дыбыс үндестiгiнiң аударылып төңкерiлген мидай сапырылысқан құбылыстары кезiнде қондыгер мен қаңлының пәленбай рет хұнға да басқаға да айналып кетуi оп оңай күнiне әлденеше рет болатын қайталанатын нәрсе Этимология этногенез деген ұшы қиыры жоқ батпақты тауып берiп бiздi соған батпақтатып қойған совет ғылымы Қазақ ғылымы әрiпке таласып жүрiп басынан тұтас бiр ғасыр өткiзiп алыпты Осы керауыз дауға кеткен күш басқа өнiмдi бағытқа жұмсалса бiз қазiр қайда отырар едiк Бiздiң мұратымыз совет ғылымы ойдан шығарып алдымызға тартқан шиесi ешқашан шешiлмейтiн жын перi жұмбақты шешiп әуре болу емес Себебi бұл жұмбақтың соңына түсетiн болсақ ендi бiр ғасырымыз босқа өтедi босқа кетедi Ең басты нәрсе басқалардың бiз жайлы пiкiрi емес Ең басты нәрсе бiздiң өзiмiз жайлы пiкiрiмiз Бiздiң мұратымыз әлемдiк ғылымның жетiстiктерiмен санаса отырып сол жетiстiктердi пайдалана отырып ұлттық мүдденi ғана көздейтiн ұлттық ғылым қалыптастыру Бiздiң тарихымызды бөгде тарихшылар қалай бөлшектесе де қиыннан зорлықпен қиыстырылған дәлелдер жүйесi бiр нәрсенi көшпендi қаңлы қондыгердiң о баста бiр ақ нәсiл болғандығын жоққа шығара алмайды Ал ендi бiздiң көне нәсiлдiк атауымыздың қазiргi қазақтың Ұлы жүзiндегi бiр рудың атауы ғана болып қалуын екi түрлi жоруға болады Ол жорудың бiрiншiсi мынадай тоқтаусыз жүрген этногенез процесi кезiнде қондыгер қаңлы рулары әртүрлi тағдыр жетегiнде жан жаққа тарағанда әрқайсысы өзiне жаңадан этникалық ат иемденген Осы есiм ат үлестiру кезiнде қондыгер қаңлының бiр руы өзiнiң ескi атымен қалған Ал көнеден келе жатқан қондыгер заңы миноратты яғни кенже ұлдың қара шаңырақты иемденiп қалатын заңын ескеретiн болсақ онда бүгiнгi Ұлы жүздегi қаңлы руы қондыгердiң скифтiң кенже ұлынан тараған қара шаңырақ иесi болып шығады Екiншi жору тарихтағы қаңлы мемлекетiмен байланысты Осы қаңлы мемлекетiнiң негiзiн қондыгер қаңлы руларының әйтеуiр бiреуi қалаған ғой Бұл саяси құрылым неге қаңлы мемлекетi деп аталады Жауап бiреу ақ жаңа мемлекеттiң ұйытқысы болған тайпа ру байырғы көне елдiктi қайтадан қалпына келтiру мақсатында өзiне қаңлы деген ат алған Өзiн қондыгер қаңлы санайтын барлық ел жаңа байрақтың астына жиналсын баяғы төрт тараптың барлығы айбынған айбарлы мемлекетiмiздi қайтадан құрайық деген көне ұран бұл Ол кезде қазiргi түрiк халықтары қалыптаспаған Қазiргi ру аттары жоқ сол себептi қаңлы деген ұран әр көшпендiнiң жүрегiне жақын Ол
    http://otuken.kz/index.php/2010-07-04-12-49-41/244?task=view (2013-01-29)

  • Абылай ханның тұлпары
    керуені екеніне көз жеткізеді Кейіннен елге аман есен қайтып батырлармен билермен бір кеңес үстінде отырғанда осы жайында айтыпты Кім біледі Алла тағала өрісімді кеңейтейін деп тұтқынға әдейі түсірген шығар Бұрындары қалмақ бүкіл даланы өртеп өтіп сарттың іргесіне лықып келіп ары қарай бармай кері қайтқанын талай көрдім Сонда бұл не жұмбақ базарлы кентке енді жеткенде аттың басын кері бұрғаны несі деп ғажап қалып түсінбей жүрдім Осы жұмбақты мен тұтқында отырып шештім Қалмақ пенен сарт бір тудың астында екен Қалмақты қаруландырып отырған сарт екен Дін қарындас деген сарт осылай істегенде басқа не істемейді Мына кең дүниеде қазақтың арқа сүйейтін досы да ешкімі де жоқ екен Ешкімнен көмек болмайды екен Қазақтың бір ғана досы бар екен Ол өз қазағы екен деп Сонымен жылжып жыл өтеді Айтылған мерзімде Әбілпейіз сұлтанды алып қаншама тарту таралғы көтеріп қазақтың елшілері келеді Қалдан Серен өзінің Қоша Мерген деген бір биінің қызын Абылайға әйелдікке беріпті Бұл Қасым сұлтанның шешесі Саржан мен Есенгелді Кенесары мен Наурызбайдың әжесі Топыш еді Сонымен елшілер Әбілпейіз сұлтанмен қош айтысып Абылайды алып елге қайтады Жолда келе жатып Абылай бірнеше мазар кездескенде сол жерді Көкбалақ тұлпарымен айнала шауып айқайлап содан соң жерге етбетімен жатып еңіреп жылапты Ешкім ештеңе демепті себебі бұл Абылайдың екі жүз нөкерінің өлген жері екен Кейіннен Абылай айтты дейді Кезінде қалмаққа көзжасымды көрсетпейін деп жыламай кетіп едім Мен үшін мені қорғап өлген қайран достарым ит құсқа жем болып қала берді Міне сол жерге келгенде соларлы жоқтап жылап едім деп Күндердің күнінде Қалдан Серен жасы жетіп өледі Әкесінің орнына хан болған Сыбан Доржы сол күні ақ Әбілпейіз сұлтанды жанындағы нөкерлерімен еліне қайтарып жіберіпті Қалмақ аманатқа алған адамды неғып қайтара қойды деп жұрт қайран қалғанда Абылай айтты дейді Оның қайран қалатын ештеңесі жоқ енді қалмақ бүлінеді сондықтан Сыбан Доржы әкесі сияқты ақылды адам аманатта отырған қазақтың төресі бостан босқа өлмесін деп қайтарған деп Сонымен қалмақ неше жыл бүлініп ақырында Әмірсана мен Дабашы деген екі ханзада Абылайға қашып келіпті Кезінде Қалдан Серен Мен өлгеннен кейін жиенім Әмірсана басына қиын қыстау күн туып алдыңа келсе көмектес Мен болмасам мына нояндар сені өлтіретін еді Мен сені өлімнен құтқардым Енді сен де Әмірсанаға жақсылық қыл деп Абылайдан серт алған екен Абылай екі ханзаданы жақсылап қарсы алады Көп ұзамай қалмақтан елшілер келіп хонтайшы Лама Доржы саған сәлем айтты қалмақпен бұдан былай да бітімде болам десе Әмірсана мен Дабашыны кісендеп қайтарсын деп жатыр дейді Абылай елшілерді күттіріп қойып құрылтай шақырады Бүкіл билер мен батырлар Әмірсана мен Дабашыны қалмаққа бермеу керек деп шешім қабылдайды Сол күні Абылай елшілерге құрылтайдың шешімін айтады Қалмақтың бас елшісі Баяғыда қазақтар келіп сұрағанда біз сені қайтарып едік Сонда қалмақпен енді жауласпаймын деп ант су ішіп аттанып едің Енді хонтайшының бір тілегін орындай алмадың Бұның не Қулығыңа құрық бойламайтын қу екенсің Абылай депті Абылай Менің елім қалмаққа елші жібергенде мені алтын таққа отырғызып хан қылу үшін сұрап алды Ал сендер қазақты паналап келген Дабашы мен Әмірсана ханзаданың басын алу үшін сұрап отырсыңдар Қазақ пана сұрап келген адамды жауға бермейді депті Елші Сонымен бітім аяқталды Енді соғысамыз Мына далаңды қанға батырамыз дейді Абылай Менің алдымда тұрып осылай асқынып сөйлегенің
    http://otuken.kz/index.php/2010-07-04-12-49-41/245?task=view (2013-01-29)

  • ОПЕРАТОР жайлы аңыз (Дидар Амантайдың «Көзiңнен айналдым» әңгiмесiн оқығанда туған кейбiр ойлар)
    соққан тағдырлар Унесенные ветром романы осы соғыс жайлы М Митчеллдiң өзi сол оңтүстiк штаттардан шыққан өз өлкесiнiң патриоты Кейiннен Голливуд осы роман бойынша тамаша фильм түсiрген Қартайыңқырап қалған жазушыны түсiру алаңына алып келiптi Сонда жер қайысқан әскер мен қаптаған қару жарақты көрiп тұрып Маргарет Митчелл Бiздiң әскерiмiз шындығында осындай көп болса Оңтүстiк жеңер едi Если бы у Юга было столько солдат мы бы победили деген екен Әрине бұл да технологияның көрiнiсi емес Компьютерлiк технологиялар әлемдiк киноның тынысын ашты оны жаңа адам айтқысыз биiкке көтердi Мысалға қиянкескi майдан даласы ендi мониторда жасалынады Оп оңай Мысалға әскер болып ойнайтын 500 статист Интернетте жыл сайын жаңартылып жетiлiп отыратын Массив бағдарламасы арқылы сонау көкжиекке дейiн сап түзеп тұрған алып армияға айналады Бәлкiм жарты миллион ал керек болса бiр миллион немесе одан да көп әскер Мiне Лукас Спилберг Кэмерон сияқты режиссерлердiң атын шығарған зор даңққа жеткiзген осы цифрлық технологиялар Дидар Амантайдың жаңа әңгiмесiнде кино түсiрудiң ең соңғы технологиялары ең соңғы форматтар жiпке тiзiлiп айтылады Алматының көшелерiн аралап көзiне көрiнген натураны камераға тартып алып келе жатқан оператор осы жоғарыда өзiмiз әңгiме еткен жас Годарды елестетедi Әңгiмедегi оператор алғашында бейберекет клип түсiрiп келе жатқан адам сияқты елестейдi Бiрақ бұл алдамшы көрiнiс Постмодернистiк коллажда мынадай принцип бар Бұрынғы әдебиеттен қандай цитатаны қиып алып афоризм ретiнде пайдалансаңыз ол ендi сiздiкi және сiздiкi емес Жалпы ешкiмдiкi емес Неге десеңiз оның екi себебi бар Бiрiншiден сiз Х деген жазушыдан цитата алдым деп ойласаңыз Х ң өзi ол цитатаны басқа бiреуден ол цитатаны кiмнен алғанын бiлмейтiн басқа бiреуден алған Көне араб поэзиясындағы плагиат теориясы бойынша ақын басқа бiр ақынның өлеңiн тұтастай алып өз мәнерiмен оқып берсе ол өлең соның өлеңiне айналады екен Екiншiден сiз қандай жаңалық ашсаңыз да аштым деп айта алмайсыз Себебi сiздiң ашқан жаңалығыңыз мiндеттi түрде бұрынғы өткен авторлардың әйтеуiр бiреуiнен табылады Деррида айтыпты Қандай да болмасын текст ол сыртындағы тырнақшасы алынып тасталған цитата деп Любой текст это раскавыченная цитата Яғни бүкiл әлем әдебиетiн үлкен бiр цитата деп алсаңыз Дидардың кейiпкерi осы цитатаның iшiнде қаңғып келе жатқан адам болып шығады Кешiрiңiз қаңғып келе жатқан кейiпкер болып шығады Постмодернистiк текстен мысалы Дидар Амантайдың аталған әңгiмесiнен сюжет iздемей ақ қойған абзал Себебi сiздiң iздеген сюжетiңiз бұл әңгiмеде жоқ Психологиялық мотивировка ХХ ғасырдың басында ақ жазушыларды жалықтыра бастаған сияқты 60 жылдары Американың бiр әдеби институтының студентi өзiнiң ұстазына Достоевскийдiң кейiпкерлерi неге ешқандай себепсiз кез келген жерде кездесiп бiрден әлемдiк проблемаларды талқылай бастайды деп сұрақ қойыпты Сонда ұстаз майталман әдебиетшi айтыпты Түптеп келгенде кейiпкерлердiң қалай кездескенiнен гөрi олардың ненi әңгiме қылғандығы мәндiрек емес пе Психологиялық мотивировка ол бұрынғы мәнерлi әдебиеттен қалған ал қазiр ескiрiп жазуға кедергi келтiрiп келе жатқан тәсiл деп Әрине оқиғалы экшн шығармаларда психологиялық себеп салдар тәсiлi үнемi керек Бiрақ бiз ХХI ғасырдың басында қазақ жазушысы жазған дәлiрек айтқанда құрап монтаждап шығарған постмодернистiк текстi әңгiме қылып отырмыз ғой Бiз жоғарыда әңгiменiң бей берекет түсiрiлген клип сияқты екенiн айттық Әлбетте бұл бiр оқиғаның төңiрегiне құрылатын белгiлi бiр ойға ғана жетелеп апаратын байырғы дәстүрлi текстерде тәрбиеленген адамның көзiмен қарағанда солай Кейiпкердiң немесе оператордың әлдебiр дуалға келiп дарбазаны ашуы содан кейiн камераға тартылған көрiнiстер кенеттен
    http://otuken.kz/index.php/2010-07-04-12-49-41/243?task=view (2013-01-29)

  • Принцесса Древнехорезмская, Хазарская и пр.: "Заросшая тропинка интересней, чем проспект"
    у казахов где то под Астраханью брата туркменского вождя за его жену и народившихся детей также отдали по туркмену Адаи предложили Базартаю остаться у них но тот стремился домой Ему дали золото лошадей и сопровождающих Вернувшись на родину он узнал что невеста его несколько лет дожидалась но потом отец выдал таки ее за богатого человека по имени Нурлан из племени албан Базартай решил хоть раз увидеть любимую и приехал в ее аул В ауле албанов в это время проходил той собралось много гостей и Базартай оставался неузнанным Начался айтыс начали вызывать желающих сразиться с женой бая Нурлана Базартай вышел на айтыс но лицо его было обезображено он сильно поседел и так изменился что любимая долго не узнавала его И тогда он пропел те слова которые теперь мы знаем как песню вскочил на коня и бросился прочь Нурлан догадался о том кто этот одинокий путник и бросился вдогонку Обогнав Базартая он встал у того поперек пути как бы прося остановиться и поговорить но Базартай молча объехал его Нурлан трижды вставал на пути Базартая и в конце концов воскликнул Что ты за человек Если не можешь простить вот моя шея руби Они примирились Нурлан без калыма выдал за Базартая самую красивую девушку из своего аула Адаи Младший жуз узнают конырата Средний жуз из далекого Южного Казахстана и угрожая туркменам войной приложив массу усилий для поиска находящегося в плену у казахов туркмена выкупают этого конырата потому что считают его своим соотечественником братом Такие же побуждения движут албанским Старший жуз баем Таласбек когда то затеял киноповесть об этой истории Подобных историй множество Автор великой песни Гаухар тас Сегиз сери из Среднего жуза учился в кадетском корпусе стал русским офицером и был отправлен на подавление восстания Исатая Махамбета В ночь перед сражением он с верными ему людьми перешел на сторону обреченных восставших Само по себе деление на своих чужих на трайбы кланы землячества и пр характерно для всех народов Казахи как воинское сословие хранят свои генеалогии поэтому сохраняется и родо племенное деление Но сознание общенационального единства было сильным все роды и племена считали себя потомками Алаша или Казаха Разделяй и властвуй этот имперский принцип стал причиной реархаизации казахского сознания Одно время в казахской прессе печатались статьи авторы которых доказывали Сегиз сери никогда не существовал Получается существует творческое наследие существуют прямые потомки а вот самого человека никогда не было он выдумка На самом деле если бы Сегиз сери не было его следовало бы выдумать но оказывается что тем кто рулит нашей прессой выгодней стереть память об этом человеке Недавно на сайте Абай кз была опубликована первая часть романа Т Асемкулова Таттимбет сери подвергшаяся нещадному анонимному троллингу и потому снятая с сайта Сектантам всех мастей не нравится обращение к теме казахской духовности а некоторые недалекие соплеменники великого кюйши были страшно недовольны тем что изображено ученичество аргына Таттимбета у наймана Куандыка Им нет дела до истории духовной преемственности тот же Куандык обучался у керея Байжигита тот в свою очередь у чингизида Сары Нияз торе и т д Таким образом в XVIII XIX веках и до того у казахов существовало общенациональное искусство и национальное сознание а в XXI веке некоторые местечковые патриоты хотят растащить общенациональную культуру по родовым каморкам И это вместо того чтобы продвигать казахскую музыку на общемировой уровень как она того заслуживает Так что мы нация которая реархаизируется превращаясь в воронью слободку Есть ли шансы на долгое в историческом смысле существование независимого казахского национального государства Если да почему Если нет почему Сама идея национальных государств недавняя буржуазная Понятие нации сформировано буквально в XVIII XIX веках для феодализма важна преданность сеньору Интересующихся отсылаю к научному сборнику Нации и национализм Хальбвакс и др Там о шотландских килтах придуманных английскими фабрикантами в XVIII веке о клетчатой ткани для шотландских кланов придуманных теми же англичанами в XIX веке текстильная промышленность научилась изготавливать клетчатую ткань но спроса на нее не было а также о придуманных буквально из воздуха вековых ритуалах английской монархии о национальных языках европейских народов и т д В более популярной форме об этом писал И Стогов Всемирная история как она есть или что то вроде этого В тех странах где появились романы там и возникли нации утверждает он Люди из разных стран читали Бальзака Теккерея Майн Рида и т д и узнавали каковы они французы англичане американцы И как многие считают в XXI веке с национальными государствами практически будет покончено процесс идет уже вовсю Понятно что вопрос не о национальных государствах вообще а о Казахстане По мнению С Кондыбая казахская идеология литература язык и пр были созданы в XIV веке на Мангыстау основание Казахской орды в XV веке это лишь политическое оформление процесса Об этом его книга Есен казах упомянутые разработки по нац вопросу он не читал но по сути наши эпосы и были теми текстами которые сформировали нацию Причем казахские традиции созданы не из воздуха а в результате переработки предшествующей тюркской культуры И Казахская орда это я уже цитирую Т Асемкулова задумывалась как империя наши предки сумели расширить территорию собрать под одним знаменем дать чувство единства родственным племенам Но 250 летняя война с калмыками помешала технической модернизации казахов отбросила нас в развитии Мне непонятны ерничанья по поводу Мын бала вроде казахи выбрали себе мальчика для битья придумали победоносную войну и т д Действительно в истории казахо калмыцких отношений были периоды более менее мирного сосуществования когда столкновения носили локальный характер Но потом калмыки стали оружием в руках окружающих оседлых государств которым Казахская орда мешала Заметьте Россия захватила Сибирь и Дальний Восток дошла до Тихого океана И лишь затем когда казахи были обескровлены калмыцкой войной начала присоединение сопредельных казахских земель И кстати после того как пала Казахская орда Среднюю Азию русские быстренько взяли в XIX веке Пассионарности остатков калмыцкого народа в Поволжье хватило чтобы в XIX в сломить хребет Наполеону и взять для России Кавказ Вот с каким народом нашим предкам пришлось сойтись в смертельной схватке И если наши прабабушки были калмычками то становились они таковыми чаще всего не в результате мирного сватовства Русский историк Бобров показал по архивным данным что Россия регулярно поставляла калмыкам огнестрельное оружие а доставку караванов обеспечивали узбекские купцы Причем этот историк настроен явно не проказахски
    http://otuken.kz/index.php/2010-07-04-12-49-41/242?task=view (2013-01-29)

  • ГОЛОД ПО РАССКАЗАМ МОЕЙ АЖЕ
    то называла безенче Появлялись также белые отряды и просто бандиты всех мастей Все они были злы слабы от голода и не гнушались ничем Забирали у казахов скот резали конфискованный скот и съедали на месте Это называлось кызыл куырдак Начался уже настоящий голод дети пухли от недоедания начались смерти Большинство аулчан решили откочевать подальше от этого беспокойного места Темиргали объяснял им что такая откочевка ничего не даст а переезд с детьми в зимние морозы может плохо закончится но его мало кто слушал В результате в ауле осталось всего 3 4 семьи все остальные дома были заброшены Откочевавшие родственники действительно по большей части пропали без вести Старшие две дочери Темиргали были уже замужем Он тщательно выбирал в свое время сватов сам изготавливал ювелирные украшения в приданое Аже рассказывала историю о том как к одной из сестре посваталась очень уважаемая семья Эти люди жили далеко от Льбищенска а Темиргали не хотел терять дочерей из виду но и отказывать напрямую было не принято Тогда он придумал хитрость наверное навеянную сказками запросил в качестве калыма лошадей одной очень редкой масти Сваты однако не отказались от своего намерения они искали требуемую масть повсюду выменивали лошадей по одной и выполнили поставленное условие Темиргали было неудобно что он ввел уважаемых людей в такие расходы и хлопоты и постарался компенсировать это богатым приданым И вот теперь обе старшие дочери вернулись в отчий дом т к семьи их мужей вымерли Моя аже и ее сестренка были маленького роста аже объясняла это голодным детством А вот старшие ее сестры были по ее рассказам рослыми выше тебя говорила бабушка мой рост 169 см Темиргали приготовился выживать Он не только постоянно ходил вооруженным Чтобы дать отпор малочисленным случайным отрядам он припрятал по всему подворью различное огнестрельное оружие Там где оружия не хватало спрятал топоры вилы косы и пр холодное оружие Двух оставшихся после конфискаций коров он спрятал в заброшенных сараях Корм носил коровам по ночам следя чтобы нигде не проронить ни травинки Навоз выносил далеко за аул и зарывал в снег Свои следы к сараю тоже маскировал Когда коровы отелились телят спрятал в специально вырытом погребе под домом завалив вход в него тряпьем Почти все молоко приходилось отдавать телятам т к в доме ничего нельзя было хранить из съестного Когда жена начинала готовить Темиргали со всегдашним обрезом выходил сторожить дорогу а сам зачастую ничего не ел Казан после приготовления еды приходилось тщательно чистить снегом т к солдаты часто проверяли нет ли внутри следов жира Они щупали ребра девочек говорили Твои дочери не выглядят голодными Они не опухли У тебя есть еда Чтобы девочки выглядели исхудавшими их одевали в старые обрванные платья как цыганок пояснила бабушка Солдаты сами были очень слабы от голода Как то раз один из солдат застал одну из старших дочерей Темиргали когда она прятала еду Он попытался отобрать пищу у женщины но та вырвала у него ружье и отшвырнула его Другой раз в чулане случайно забыли чашку с молоком на одно чаепитие Среди обнаруживших ее солдат началась драка Они оттаскивали друг друга за хлястики шинелей от заветной чашки В конце
    http://otuken.kz/index.php/2010-07-04-12-49-41/240?task=view (2013-01-29)

  • СОТВОРЕННЫЕ ИЗ ОГНЯ (сценарий)
    звездочкой на лбу Кокбалак Акцентировать внимание на волосках вокруг копыт из которых со временем вырастет опушка балак давшая название этой породе лошадей От него исходил пар а также от мамы так что вокруг них дрожа и вибрируя образовался божественный нимб Кобылица глубоко как человек вздохнула и потянулась губами к дитя На месте где оборвалась пуповина капелька алой крови медленно полетела вниз достигла границ земли Примятый от конских копыт чернозем целиком впитал в себя животворный эликсир жизни Вторая капелька пуповинной крови капнула на землю и возродилась к жизни морем пламенеющих алых маков А посреди макового поля с широко раскинутыми руками лежали юноша Абульмансур и его возлюбленная и зачаровано смотрели в небо Сияло лучилось радовалось степное солнце и в избытке счастья молодые почувстовали себя частью этого жара этой энергии вокруг них сиял свет Закадровый текст Все мы созданы из огненного тела Тенгри Огненно красная кровь струится в наших жилах Мать земля впитала каплю крови когда разорвалась твоя пуповина Мать земля впитает кровь которую ты прольешь защищая ее Но вот по небу побежали облака отбрасывая на землю огромные бегущие тени Одна из теней коснулась пасущегося невдалеке тарпана кобылицу и жеребенка джигита и девушку семейство волков Сливаясь с победоносным ржанием тарпана ударились сшиблись облака и тучи прогремели веселым весенним громом На землю хлынул ливень Жеребенок испуганно спрятался под животом матери но потом все таки выглянул наружу Тучи посветлели и поднялись выше но дождь продолжал лить Внезапно облака уподобились небесным кобылицам к вымени которых припали жеребята и часть кобыльего молока щедрым дождем струилась на землю Эпизод 7 Всенародный той Оказалось что это из бурдюка льется в праздничную пиалу белопенный кумыс Молодая женщина щедро и ловко разливала гостям живительный напиток Неподалеку посреди широкой круглой поляны производился обряд шашу на головы молодоженов Абильмансура и его невесты сыпались серебряные и золотые монеты символизирующие щедрую как дождь изобилие и достаток А за ними широкой панорамой раскинулась картина мирного и праздничного аула на джайляу с видом Синей горы и приметной скалы с одинокой арчой на вершине из эпизода 2 Закадровый текст Раскрасив мир залил его светом и теплом мой мастер Тенгри Абай Эпизод 8 Вероломство врага Пришла первая в жизни Кокбалака зима Тарпан кобылица и жеребенок двигались по глубокому снегу в направлении гор в южных отрогах которых просматривались бесснежные лощины Началась вьюга и вместе с шумом ветра раздался волчий вой По следу коней шли голодные хищники Кони в тревоге оглянулись на волчий вой и из последних сил рванули вперед Горы уже были недалеко четко обозначилась знакомая скала с одинокой арчой на вершине Вдали виднелся аул На южной стороне гор Абильмансур с мощной дубиной соилом сторожил пасущийся табун Кони первыми услышали волчий вой тревожно вскинули головы К вою волков примешался шум от топота конских копыт по мерзлой земле Табунщик поскакал на северный косогор Далее попеременно как бы параллельно разворачиваются два действия бой коней с волками и бой людей Из за косогора выскочил вооруженный отряд калмыцких конников Один из них рубанул саблей по желбау распоркам юрты Другой крючком копья перевернул юрту Юрта перевернулась и покатилась Сидящая в ней семья оказалась незащищенной как на улице На вершине скалы с одинокой арчой на небольшой площадке Тарпан и кобылица бились со стаей волков Жеребенок с одной стороны прикрывался скалой с другой родителями Два волка уже лежали с разбитыми головами Хозяин юрты в исподней одежде успел выхватить саблю из ножен на боевом поясе и вступил в поединок Это могучий батыр но враги застали его врасплох Со свирепой яростью батыр бросился на подлетевшего всадника Но тот на скаку вонзил в него копье Батыр замертво пал Рядом с ним пали его десятилетний сын и жена Всадник с саблей полоснул по полной огромной сабе с кумысом стоящей на деревянной подставке у входа На землю пролился кумыс смешиваясь с кровью Матерый волчище прыгнул на Тарпана со скалы и рванул ему горло другой вцепился в горло кобылицы Но в это время сам получил сокрушительный удар по голове Второй смертельный удар пришелся по матерому волку Абильмансур владел соилом мастерски Два последних волка оставили место боя бросились вон Тарпан и кобылица лежали мертвыми Вдали показался скачущий в полный опор казахский отряд Бесноватое войско как появилось внезапно так и исчезло вырезав жителей аула всех до одного Эпизод 9 Спаситель Абильмансур надел на голову жеребенка веревку Кокбалак со страхом смотрел на незнакомца Тот ласково потянул веревку к себе Это выражение лица человека навсегда запечатлелось в глазах жеребенка Эпизод 10 Боевая сабля Вид сверху с высоты птичьего полета Абильмансур скорбно шел по разоренному аулу среди мертвых сородичей и соплеменников за ним следовали его конь и жеребенок Кокбалак Взгляд человека упал на мальчика лет десяти он лежал окровавленный рядом с родителями а безжизненная рука сжимала отцовскую саблю боевую саблю батыра воина иссиня серой стали Кровь на снегу словно кровавый нимб растеклась на белом снегу вокруг зверски убиенных людей Абильмансур опустился на колени рядом с мальчиком Закадровый текст Если вонзилась вражья стрела Если кровь как красная краска пропитала землю Если она течет как вода Разве будет сожалеть об этом воин Умирающий в битве в ковыльной степи Доспамбет Эпизод 11 Любовь Кокбалака Прошло три года Кокбалак вырос Это огромный и красивый жеребец иссиня серой масти с небольшой звездочкой на лбу и характерным признаком синеватого цвета опушкой вокруг копыт Он с подругой Танец бег любви где то между небом и землей Финал его повтор сцены эпизод 6 с детенышем в утробе кобылицы подруги Кокбалака Эпизод 12 Хозяин Кокбалак еще более мощный возмужавший в стремительном беге мчался вокруг своей подруги За ним следовали два всадника Первый молодой воин Аблай Абильмансур завел руки назад чтобы накинуть на шею коня аркан однако другой более старший и опытный конюх с широким плоским лицом остановил его Закадровый текст Древние предания рассказывают о рожденном от дикого жеребца Тарпана Кокбалаке великом скакуне с синей опушкой вокруг копыт Такого тулпара нельзя оскорбить набросив ему на шею петлю Он никогда не подчинится насилию Нужно заслужить его уважение Тогда он станет боевым конем и товарищем воина понесет его к победе Аблай убрал аркан и вдвоем с напарником дав шенкелей своим скакунам бросились вдогонку Кокбалаку Бешеная скачка по степи длилась бы неизвестно как долго но в какой то момент взгляд неукротимого
    http://otuken.kz/index.php/2010-07-04-12-49-41/239?task=view (2013-01-29)

  • ТӘТТІМБЕТ СЕРІ (роман)
    алып өткенде қыздың ерекше көрікті екенін селқос қана байқаған Тәттімбет деді Нұржан құлағының түбінен ызалана сыбырлап Өлікке келгендей болып отырмашы Құдай үшін қабағыңды ашшы Той орталап қалған кезде Тәттімбетті үлкендер отырған үйге шақырған Балам деді төрде отырған Қазанғап Мынау жұрт күйеудің домбыра шерткенін тыңдаймыз деп құмартып отыр Домбыраң қайда ала келдің бе Өз тойымда қалай домбыра тартам деді Тәттімбет зорлана жымиып Ештеңе етпейді деді қыдиып ту сыртында тұрған Нұржан Өз тойында балуанға түскенді де көргенбіз Тәттімбет шеткерірек бір орынға отырмақ болып ыңғайлана бастаған кезде үлкендердің бірі орнынан тұрды Төрге шық балам деді биязы дауыспен Күйеусің ғой жолың үлкен Төрдің қақ төбесі күнтудан сәл ғана төмен отырғызып қолына қызыл талдан шапқан әбден ыс сіңген ауыр қара домбыраны нық ұстатқан Тәттімбет домбыраны аударып төңкеріп қарады Беті ақжем болып шұңқырайып пернелердің арасы ойылып кеткен Ұзақ шертілген және шебер адам тартқан домбыра Әйтседе сыралғы домбыра дұрыс Нұржанға иек қақты Сәлден соң қолына өз домбырасы тиген Тәттімбет жұртқа жағалай көз тастап өтті Барлығы бұның қимылын қалт жібермей сарыла күтіп отыр Қызыл Мойын Қуандықтың жанына еріп жүріп адамның әлпетінен қас қабағынан ернінің емеурінінен оның тегін бітімін ажыратып үйренген Тәттімбет алдында отырған жаңа төрелердің біразының күй танитын дегдарлар екенін шырамытқан Ұстазы айтушы еді күйдің қандай болмағы күйшіге емес көбінесе тыңдаушыға байланысты деп Әуелі қалмақтың жеңілтектеу көңілді бір күйін шертіп өткен Отырғандардың ешқайсысы селт етпеді Содан соң бірден аунап түсіп қазақтың сүйегі ауыр ескі күйлеріне түскен Бірнеше адамның риза кейіпте бас изегенін көріп нысанаға дөп тигенін аңғарды Осы толқыныспен қайғының терең тұңғиығына тартатын шерменде күйлерді сол күйлермен бірге іштегі құсаны төге берген төге берген Кеш батып ымырт үйірілді Аласа үлкен жозының үстіне үш жерден шам қойылды дастархан жаңартылды Бірақ жұрт әдеттегідей аңыз әңгімесімен қосылып мәжіліске жарасып емес аты да аталмай бірінен кейін бірі тоқтаусыз ағытылған күйлерді Тәттімбеттің өрттей қаулаған қара шертісін тамашалап отыра берген Ой дүние ай деді қариялардың бірі Осы сәт шешесінің даусы естілді Балам шаршаған шығарсың Енді тоқта Сусын іш Отырған жұрт гуілдеп кетті Пәлі деді жасы үлкен құдалардың біреуі шалқи сөйлеп Күйеуге Құдай өнерді жарытып ақ берген екен Құда көзіңіз тиеді түкіріп қойыңыз деген Нұржан күліп Тіфа тіфа деді құда іргеге қарай еңкейіп Тіл көзім тасқа Қайтатын мезгіл жетті Қалыңдық сыңсып жылап тұрып туған жұртымен қоштасқан Серілер иіріліп кәденің аяқталғанын күтіп тұрды Содан соң Ақбөпені ортаға алған шағын көш Қарқаралыны бетке алып жүріп кеткен Біркелкі сұрқай тіршілік басталған Күні бойы достарымен серуен құрып үйге жоламай жүреді Бірақ Құдайдың бұлжымас заңымен кеш батады Тәттімбет біреу желкесінен сүйрегендей отауына келеді Дастарханда баяғыда суып қалған ет шараға құйылған қымыз Дәмге қол тигізбейді Шымылдықтың ішінде ешкім жоқ сияқты Ата салтымен амалсыз қосылған ұрын барып шашын да сылап көрмеген бейтаныс қызға не айтарын білмей керегеге арқасын беріп отыра береді Ақырында шапанын жамылып жантая салады Әккі жеңгелер келіннің көңілсіз түріне қарап ақ отаудағы ахуалды жазбай таныған Әуелі бірнеше күн жасырын тың тыңдады Содан соң төсектеріңді ауыстырамыз деп келіп сейсепті тексерген Сұмдық хабар жұмсартылып Қазанғап биге жеткізілген Қазанғап өз құлағына өзі сенбеді Келінін алдына келтірген Ақбөпе табалдырықтан аттап иіліп сәлем берді де төмен қараған күйі үн түнсіз отырып қалды Қарағым келін жан деді Қазанғап бетінен иманы төгілген Ақбөпеге мейірлене қарап Біз жәрмеңкеге барайық деп жатырмыз Не әкеліп берейік қысылма қандай тілегің болса да орындалады Ақбөпе тосылып сәл отырды Содан соң сөзі тамшылап ибамен тіл қатқан Ата мен қолыма шешем салып берген алтын жүзіктен айрылдым Ондай жүзік Самарқанның базарында да жоқ Астарлы сауалына астарлы жауап алған үлкен келіндерінің салған хабарының рас екеніне көзі жеткен Қазанғап мойнына дейін қызарып кетті Жарайды қарағым бара ғой деген төмен қараған күйі Ақбөпе шығып кетті Қазанғап әйеліне қахарлана қараған Бәйбіше айтшы қалыңдығының таңын жырта алмайтындай балаң неден осынша жаман болды Сенің қаның ғой деді Қалайы ащы жымиып Қаны менікі жетесі сенікі деді Қазанғап Шақыр осында Құдайдың ұлы болса да көрейін әуселесін Қалайы сыртқа шығып кетті Би ауылында қорқынышты үнсіздік орнап елдің бәрі бұғып қалған Тәттімбет үн түнсіз әкесінің алдына келіп отырды Қазанғап ұлының жүзіне бажайлай қарады Бұрын ондай әдеті жоқ сергек Тәттімбет түске дейін ұйықтайтын болған Беті ісіп көзі қызылтамырланып кетіпті Түнемел қымызды сылқиып ішетін болғансыңдар ма сері достарыңмен деді Қазанғап Тәттімбет көзін төмен салған күйі үндемеді Басыңды и деді Қазанғап Тәттімбет әкесінің алдына жүгіне отырған Сол сәт жыландай ысқырынған қамшы жон арқасын өртеп өтті Тәттімбет ышқынып кетті Неге ұрдың көке деді демін әзер алып Қазанғап ұлының үстінен төне ақырып жіберген Анаңды сыйлайсың ба Сыйлаймын ғой көке деді Тәттімбет даусы қалтырап Бұл не әспет Қамшымен тергеу шарт па Олай болса анау көрпесі ашылмай бұлықсып жатқан қалыңдығың сол анаңның елінен әйел нәсілінен Бар да лайықты құрмет қыл деді Қазанғап Тәттімбет шымылдықтың тұсында шошайып недәуір уақыт үнсіз тұрып қалды Төсегіңізге жатпайсыз ба деді Ақбөпе Даусы қомпылдап естілген Адамның сырын танығыш Тәттімбет қалыңдығының қалай қорланса да бәрін кешкенін татуласуға қолын созып тұрғанын түсінді Төсектің шетіне отырып Ақбөпенің бетінен сипағанда алақаны жасқа шыланды Мені кешірдің бе деді Тәттімбет Жоға деді Ақбөпе ақырын өксіп Мен сізге өкпелеген де жоқпын ғой Кенет бұл иісі аңқып жатқан қыз құма емес күң емес өзінің айттырып алған қалыңдығы екені есіне түскен Тәттімбет Ақбөпені тоқпақтай бұрымынан жұлқа тартып бас салған Ақбөпе әлсіз ғана шыңғырған Түн ортасынан ауды Қалыңдығының тарқатылып бүкіл төсекті алып кеткен шашын сылап жатып Тәттімбет өзіне мүлдем беймәлім адамның адал сырына куә болған Мен сіздің түріңізді көрмей ақ сыртыңыздан ұнатқанмын Сіздің домбыраңыз адамды жүрегінің түбіне дейін тербейді Кейіннен әкелеріміз бел құда екенін білгенде мен өз бақытыма сенбедім Сіз қолымнан ұстайтыныңызға сенбедім Далада жауын басталды Күн күркіремей жауатын күзгі жауын Аспаннан тоқтаусыз тұтасып төгілген несібеден солқылдап кереге сықырлады Қош бол Ақсұңқар абаданым деді Тәттімбет іштей Мен бақыттымын сен де бақытты бол Бір жылы наурыздың орта шені қар ерте сөгіліп жер қарая бастаған кезде ауылға көптен бері ат ізін салмай кеткен есепші Қанай келді Сыбағасын жеп бір дамылдап артынан жұпары аңқыған шайды құлаштай ішіп отырып алыстан әңгіме бастаған Қарағым Тәттімбет саған бір қызық айтайын осы жұрт бізден қорқады Есепшінің ел ішіне келгені абыздың таудан түскеніндей жаман нәрсе ғой Әдетте ел іші барақат жақсы жылдары біз ешқайды шықпай үйде отырамыз Бірақ Жаратқан Ие маңдайға сондай жазуды жазып күннің жылдың райын болжайтын есепші қылып жаратқан екен елге мал мен дәулетке келе жатқан нәубәтті айту зобалаңның алдын алу міндетіміз Қанай ащы жымиғанда Ақбөпе қолындағы кесесін түсіріп алды Тәттімбеттің іші мұздай болып суыған Сәуегей болған оңай дейсің бе деді Қанай сөзін үстеп Сыртқа шыға алмай ел аралай алмай отырасың Бір адым шетке шықсаң жұрт не ойлайды содан сескенесің Сыртыңнан қарап тұрып мына қақпас неғып жүр тағы да келіпті ғой басыңа көрінгір жағыңа жылан жұмыртқалағыр деп қарғайды Соның бәрі жүрекке ауыр салмақ қой Тәттімбет Мен осы сенің үйіңнен шыққанан кейін ешқайда бұрылмай ауылыма қайтам Қанай жер шұқып сәл үнсіз қалды Тәттімбет жіпсіген маңдайын сүртті Ал енді әкелген хабарымды айтайын Қанай алақандарын тізесіне қойып шағыр көздерімен Тәттімбеттің жүзіне тік қараған Қарағым Тәттімбет Арқаға сасық сабын жұт келе жатыр Бұл екі заманада бір ақ рет болатын жұт Бұл нәубет бүкіл елдің тіршілігін қиюы мүмкін Сондықтан пәлекеттің алдын алыңдар қамданыңдар Апырай баба деді Тәттімбет қинала қайран қалып Келер жылы қой жылы ғой Қой жылында жұт болушы ма еді Мен саған не айтып отырмын деді Қанай Мүшел бес рет айналғанда алпыс жыл болады Алпыс жылың бір замана Екі замана жүз жиырма жыл Ал жүз жиырма жылда бір рет қой жылына жұт келіп отырады Сенің не ойлағаныңды түсініп отырмын Жұт доңыз жылына келмеуші ме еді дейсің ғой Дұрыс ойлап отырсың Бірақ доңыз жылғы жұт мүшелдің бір мүшелдің өз ішіндегі жұт Кейде болады кейде болмайды Ал менің айтып отырғаным екі заманада бір рет келетін ұлы жұт Енді былай істе деді тағы да Қанай Мен ары бармай ақ қояйын Елдің жақсыларына осы хабарды өзің жеткіз Ал енді ескі жосықта бұндай жұт кезінде малдың жақсысын іріктеп алып Алтайға Жетісуға тағы басқа ықтасыны мол жерге айдайды екен Оны қалай деп шешесіңдер өздерің білесіңдер Айтарым жұт екі жылға созылса да ағайын бар салмағыңды көтеріп алу керек Қазақтың ескі заңында солай екен Тәттімбет сол күні Қарқаралыға суыт аттанған Алайда Құнанбай болған жайдан хабардар екен Білемін деген Тәттімбеттің сөзін тыңдап болып Жан жаққа кісі жібердім Аялдай тұр Екі үш күнде сүгір мен сұлтанның барлығы осында жиналады Жақсылап ақылдасуымыз керек Жылқы көшіру деген оңай шаруа емес Айтылған күні Құнанбайдың он екі қанат ақ ордасына бүкіл Қарқаралы округінің жылқылы байлары жиналды Дау дамай ұзаққа созылды Ағайын деген кезекті сөз алған аға сұлтан өзінің зор даусымен Түсініп отырмын Әркім ақ өзінің малын тұтастай аман алып қалғысы келеді Бірақ Алтайдағы қалың елдің де артылып жатқан жайылымы жоқ Біз ол жаққа әлі жаушы жіберген жоқпыз бізді қалай қаРсы алатынын да білмейміз Әрине қарға тамырлы қазақ сыртқа теппес далаға тастамас бірақ пана болды екен жайылым берді екен деп өкпесі күйген құлын қотыр тай кәрі тұғыр мен лақсаға дейін тастамай айдап алып барған ұят болады ағайын Нәсілді таңбалы жылқыны ғана апарамыз Оның өзін таңдаймыз Ал кәрі табын арық тұрақ қалады Оны қалдырғанда қайтеміз деді отырғандардың бірі Әй бай еак деді Құнанбай кейіп Жылқыны бүгін бағып жүрсің бе ол не сөз Қалған кәрі табынды баққанша бақ Бәлкім аман қалар Ал болмаса қасаптап қырып салыңдар Осыны да мен үйретуім керек пе Малшы жалшыларын жарытып жақсы ұстайтын Қыпшақбай мен Түменбай бір біріне қарап күлген Әй Алтынторы деді Қыпшақбай Адамдарың ішсе асқа кисе киімге жарымаушы еді осы жұтты пайдаланып қарындарын қампитып бір тойғызсайшы Кейін ақысыз пұлсыз жұмыс істетүге жақсы Отырғандар ақ орданы басына көтере күлді Алтынторы Қыпшақбайға ажырая қараған Тоба мынаның сөзін қарашы Бүкіл қазақты осы асырап сақтап жүргендей Бүкіл қазақ осы біздің малшыларымыздай тоқ болса кәне деді Түменбай кеңкілдей күліп Сараң мен жомарттың арасындағы тұтанып келе жатқан өртті тоқтату керек болды Ағайын дауды қоя тұрыңыздар деді Тәттімбет Бұл билердің тартысы емес қой Жоға деймін ау деді Түменбай Алда жаздың жәрмеңкесі деді Тәттімбет Кәрі табынды болса тірілей болмаса сойып сатып жіберіңдер Жоқ деді Алтынторы түксиіп Мен сата алмаймын Одан да ағайынға үлестіріп жіберейін Астапыралла деді Қыпшақбай жағасын ұстап Имансыз деуші еді рас екен ғой Өзіңмен кет кәпір Әзер шыдап отырған Алтынторы осы жерде жарылды Әй әкеңнің Қыпшақбай деді айқайлап Не оттап отырсың өзің Өз малыңа ие бол біреудің малында нең бар Тәттімбет қамшысын көтеріп еді Құнанбай ағайын айтарын айтып болсын дегендей көзімен белгі берді Айқайлап болдың ба деді Қыпшақбай Сен енді мені тыңда Жұрттың алдында сен кәрі тұғырды кедей кепшікке үлестіріп бермексің Алғысы келмесе де алдырасың білеміз ғой Ал жері бар сен асырай алмаған жылқыны жері жоқ кедей қалай асырайды Ертең жұттан кейін жұртқа сәйгүлік үлестіргендей қақаң қағып шығасың Біреудің малында нең бар дейсің Сенің малыңда шаруамыз болмас еді егер малыңның ылаңы бізге келіп тиіп жатпаса Барымтада кім жүреді Үнемі сенің малшы жалшыларың Болыстың сиязында сенің ұрыларың бай екеңе борыштар болып барымтаға амалсыз барып едік деп жауап бергенін талай көргенбіз Өтірік болса осы отырған жұрт айтсын Кедей кепшіктің қарыз борышын барымтамен өткертіп барымтамен жауып жаман дәндегенсің Барымтаға жұмсайтын сен ал ылаңың малын адал баққан ешкімнің несібесін жемеген бізге келіп тиеді Білетін жұрт жәрмеңкеде сенің малыңды сатып алуға қорқады Жылқыңның қайдан келгенін ешкім білмейді өңкей ала құла қырық сідік Осы жерде жаның шиқ етіп шығып кетсе де айтайын барымтамен байыған қарақшысың Енді осы арамнан жиған малыңды маңқа қолқасына дейін қолау болған тайына дейін ардақтап Алтайға айдайын деп отырсың Ұят бар ма өзіңде Қыпшақбайдың бет қаратпай сөйлеген сөзіне шыдай алмаған Алтынторы қап қара болып түтігіп үнсіз отырып қалды Содан соң орнынан тұрып шығып жүре берген Ит жеккенде шіріп өлген азаматтың аруағы атсын артында жылап қалған қатын баласының көз жасы жібермесін иттің ғана баласы деді Қыпшақбай Алтынторының соңынан айқайлап Басқа не дейін Орданың ішінде ыңғайсыз үнсіздік орнады Мәжілістің мүлдем басқа тарапқа бұрылып кеткеніне қынжылған жұрт төмен қарап үнсіз қалған Жарайды Қыпшақбай сабыр ет деді ақыры Құнанбай тамағын кенеп Барымта барымызды жеп отыр ғой Оған не амал Есіктегі күтушіге белгі берді Соны күтіп тұрғандай лыпылдаған епті жігіттер қонақтардың алдына табақ табақ ет тартқан Бірнеше бала иықтарына сүлгісін іліп леген құманмен отырғандарды аралап кетті Артынша жұрт табаққа жапатармағай қол салған Қыпшақбай деді Құнанбай кеңкілдей күліп алып Бүгін бір ширығып отыр екенсің Келші өз қолыммен ет асатайын Осы ретпен Қыпшақбайдан кейін бірнеше айдынды байға күректей алақанымен ет жегізген Кейін мен өлгенде аға сұлтанның қолынан ет асап едік деп айта жүрерсіңдер деді Құнанбай тағы да жадырай күліп Мәжіліс түстен кейін қайта жалғасты Соңында Құнанбай сөз алған Ал ағайын біз былай деп ұйғардық Он бес мың жылқыдан үш лек жиыны Алтайға қырық бес мың жылқы айдалады Барлық таңдаулы жақсы мал осы қырық бестің ішіне сыю керек Енді бөрінің ырыздығына қайсың қанша мал бөлесің соны айтыңдар Бұрын қалай еді деді Түменбай Мен айтайын деді Тәттімбет Ескі заңда алысқа мал айдалғанда әр жүз жылқыдан екі жылқы шығынға жіберілетін Құнанбай жанында отырған хатшыға сыбырлап тапсырма берген Песір хатшы қарындашын алып қағазға үңілді Байлардың барлығы үнсіз қалған Девятьсот коней деді хатшы ақырында Такова естественная убыль Қыпшақбай алға ұмсынып қалды Не дейді Бөрінің ырыздығы тоғыз жүз жылқы деді Құнанбай салтанатты дауыспен Ағайын осы тоғыз жүз жылқыны жоқ деп есептеңдер Санаттан шығарып тастаңдар Осы тоғыз жүзден артық бір жылқы шығын болса дау дамай сонда ғана болады Келісесіңдер ғой Е жарайды деді Түменбай Аман есен қыстап қайтса болды ғой Барлығы қырылса қайтер едік Ал енді кім жаушы болады деді байлардың бірі Алтайға жанына бірнеше адам алып Тәттімбет аттанады деді Құнанбай Жылқыны шілденің ортасына таман қозғаймыз Қоңын түсірмей ақырын жайып отырып қараша желтоқсанда Алтайға да ілінеміз Болсын солай деді Қыпшақбай Ал енді Алла жар болсын дейік Отырғандардың бәрі қолдарын жайған Алла жар болсын Құдайым өзің сақтай көр Я Алла өзіңе табыстадық Барлығы жапырлап далаға шықты Кеш батайын деп қалған бірақ әлі жарық Күн тымық Алыстан қары кете бастаған Қарқаралының қалың орманды сілемдері қарауытып зорайып көрінеді Бір жігіт есік пен төрдей қазысы бітеу боз биені көлденең тартып өзі бір тізерлей отырды Алдыға Қалдымұрат молла шыққан Қарағым Тәттімбет деді молла өзінің биязы даусымен Мынау жер қайысқан мал еліңнің ертеңгі ырыздығы Сенімен бірге артыңдағы жұртыңның тілегі бірге аттанып бара жатыр Алыстағы ағайынға біздің дұғай дұғай сәлемімізді жеткіз Ықылас пейілді ел өз малындай көрсін Қашанда барыс келіс бір біріміздің амандығымызды білісіп жүретін қазық жұрт қасірет қайғыдан алыс қылсын Кең қонысын өріс өріс малымен сақтасын Бауыры бүтін болсын құты сарқылмасын Күні ұлысты жері ырысты болсын Артынша күңірентіп ұзақ сүре оқыған Жұрт әумин деп аузын сипағаннан кейін әлекедей жаланған жігіттер боз биені шалып жіберіп ілезде мүшелеп қазысын айналдырып бірнеше тайқазанға тұтас тоғытқан Кеш ойын сауықпен өтті Кіші сұлтан дастархан басында Тәттімбетпен қатар отырып қалған Күнібойғы мәжіліс барысын үнсіз қадағалаумен ғана отырған адам бірінші рет жақ ашып сауал қойды Тәттімбет Казангапович соғысқа бара жатқандай бұл баталасудың мағынасы не Басқа жайылымға көшкенде де мал шалады екен ғой Тәттімбет күлді Майор сіз қызметке енді ғана келіп жатырсыз сахараның өмірін жөнді білмейсіз Бұл жай ғана бір көш жердегі жайылымға бара салу емес бұл алдағы келе жатқан жұттан аман алып қалу үшін қырық мыңнан астам жылқыны Алтайға апарып қыстату келесі жылы кері қарай қайту Майор Тәттімбеттің жүзіне бажайлай қараған Жұт дейсіз бе Малдың өлім жітімі ғой Жоқ олай емес деді Тәттімбет басын шайқап Өлім жітім бірді екілі мал шығыны күнделікті болып жатады Ал жұт деген Құдай басыңызға бермесін сұмдық нәрсе Далада адам бойынан биік қар жауады Кей жерлер екі құрық бойындай Содан соң сол қар азынаулақ ериді де қайтадан қатады Сонда жылқының тұяғы түгілі болат сүймен оя алмайтын тізе бойы көк мұз пайда болады Әдетте қарды тебіндеп жүріп жылқы бұзады Сол жылқының ашқан жайылымына басқа түлік келеді Жылқы тебіндей алмаса жылқымен бірге басқа мал да қырылады Міне жұт деген осындай болады Солай деңіз Кіші сұлтан төмен қарап ойланып үнсіз қалды Тәттімбет күрсінді Солай Жұттың не екенін көрген адам ғана түсінеді Баяғыда естуіңіз бар шығар Ақтабан шұбырынды Алқакөл сұлама деген кер заман болған Жұт соның ар жақ бер жағы Мал он мыңдап жүз мыңдап қырылады Егін екпеген малдың сүмесімен ғана күн көрген халық қараптан қарап отырып аштан өледі Шапан асқан дегенді естуіңіз бар ма Жоқ деді кіші сұлтан Естімеппін Ол қалай Теріден тіккен киімді жүні болса қырып тастап қазанға салып асады Соны жейді Орыс жер емшегін емген халық Орыстың малы астық Қамбада тып тыныш тұрады Керек кезінде алады жейді Ал қазақтың көрген күні осы Қателесесіз деді кіші сұлтан Орыстың да шекесі шылқып тұрған жоқ Недород деген болады Естімеген шығарсыз Жауын шашын болмай қуаң болса егін шықпай қалады Кейде бұршақ егінді көктетпей соғып кетуі мүмкін Әрине ашаршылық кезінде мемлекет өзінің қамбаларын ашады халыққа астық үлестіреді Бірақ қатарынан екі үш жыл егін шықпаса болды егіншінің де жайы белгілі Россия үнемі ашаршылық үнемі бунтпен бұлғақпен келе жатқан ел Иван Грозный өлгеннен кейін Романовтардың алдында Россияда Борис Годунов деген патша болған Сол гүлденіп тұрған патшалықты үш жылғы ашаршылық жоқ қылған Көріп отырсыз орыста егін шықпай қалса патшаның тағы шайқалады Орыстың наны да оңайлықпен келген нан емес Тағдырлас екенбіз деді Тәттімбет Тек осынша көп мал қаншама бақташысымен мүлдем басқа алыс өлкеге қоныс аударуы қалай болар екен деді кіші сұлтан Қырғыздарға қатысты устав бар ғой Уставта малды қырып қарап отырсын делінбеген ғой деді Тәттімбет Бұл үлкен апат сондықтан заңды соған лайықтап июге болатын шығар деп ойлаймын Аға сұлтан тиісті жерге рапорт түсіреді ғой Келістік Кіші сұлтан рюмкеге толтырып романеядан құйды Сіздердің арақ ішпейтіндеріңіз жаман Әйтпесе ыдыс түйістіруге болар еді Магометанствоның бір кемшілігі осы Хотя Майор жымиып Тәттімбетке қараған Қазақтырдың да қымызға мас болып қылжиып жатқанын көргенмін Иә көп ішсеңіз мас қылады деді Тәттімбет Әсіресе түнемел қымыз деген болады Адам мәңгіріп қалады Меңдуана қосқан қымыз болады Оны ішкен адам не сөйлеп не қойғанын білмей қалады Алтайдағы құба қалмақтар Еділдегі хошауыт торғауыт қалмақтар қымыздан арақ жасап ішеді дейді Өзім көргем жоқ естуім Иә білем деді кіші сұлтан отырып Бірде жолымыз түсіп сол Еділдегі Хошоутская губернияда екі апта аялдадық Қалмақтардың арақ ішуі мүлдем ақылға симайтын нәрсе Жанымызда қалмақша білетін бір башқұрт тілмаш бұл қалмақ ежелден арақ қайнатып ішкен халық әкесі арақтан өлген бұл қалмақтың деп еді Иә деді Тәттімбет күрсініп Арақтан басқа ештеңені ойламайтын маскүнем халықты билеу оңай Кіші сұлтан Тәттімбетке қайран қала қараған Тәттімбет Казангапович деген одан кейін мейірлене жымиып Сіз көп нәрсені түсінетін адамсыз кішкентай нәрседен үлкен қорытынды жасай алатын адамсыз Сіз осы жерде империяның үлкен саясатының сырын ашып беріп отырғаныңызды түсінесіз бе Мен либералмын Әрине көп нәрсені ішіме сақтаймын пікірімді айта бермеймін Бірақ мен либералмын Мен Россияның батыс елдеріндегідей еркіндікке жеткенін армандаймын Еркін еңбек еркін сауда еркін пікір Міне менің арманым Кім біледі осы арақ болмаса Россия мүлдем басқа жолмен кетер ме еді Ертеректе Петр патшадан азғантай ғана бұрынырақ болса керек Речь Посполитадан яғни қазіргі Польшадан арақ саудасымен айналысатын бір топ адам келген Патшаның сарайына кіру аудиенция алу қазір қиындап кеткен ғой Ал ол кезде империяға пайда келтіре алатын саудагер өнерші я басқа бір қабілеті бар адамдар патшаға кіре беретін болған Сонымен аталған саудагерлер келіп Россияның жағдайын зерттеп бәріне көз жеткізеді Кейіннен Петр таққа отырғаннан кейін келіп жолығады Ол Россияның көп соғысқан кезі Қазір де соғыстан көз ашпай отыр ғой Петр Швециямен Балтық теңізі үшін күресті бастайын деп отырған кезі Әскер керек ең бастысы ақша көп керек Польшадан келген саудагерлер Петрмен шарт жасасады Бүкіл Россия территориясында бізге тоқтаусыз арақ саудасына рұқсат бер есесіне біз сенің армияңды жарақтандырып отырамыз дейді Орыста У нас что не трактир то рота деген мақал бар Яғни бір трактир кабак шарапхана бір рота солдатты қаруландырып киіндіріп асырайды Естуіңіз бар шығар арақ сататын кабактың иесін целовальник дейді Целовальник дейсіз бе Тәттімбет сәл ойланды Целовать сүю деген сөз ғой Оның араққа не қатысы бар Ол былай деді кіші сұлтан күліп Кабакқа жылына бір рет поп келеді кабактың иесін антқа келтіреді Ол не ант деді Тәттімбет те күліп Кабактың иесі қолын Библияға қойып тұрып артық пайда таппаймын араққа су қоспаймын деп Құдайдың атымен ант етеді Кіші сұлтан рюмкесін орталай ішті Содан соң поптың қолындағы крестті сүйеді Сол себепті кабактың иесін крест сүйген целовальник деп атайды Россияда осы арақтың кесірінен небір сұмдықтар болған деді кіші сұлтан сөзін жалғап Трактирдің иелері ақырында Россияның шын иесіне айналған Россияда водочные бунты дегендер яғни араққа қарсы халық көтерілістері болған Қанша рет жол бойындағы деревнялардың жанындағы трактирлерді өртеп целовальниктерді ашаға шаншып өлтірген Бірақ Петрдің өзі және одан кейінгі патшалар бұндай халық қозғалысын аямай қанға батырған Россия үнемі соғыс үстіндегі бастанаяқ әскериленген ел Үлкен армияны ұстап тұру үшін көп ақша керек ал өнеркәсібі дамымаған ел ондай ақшаны қайдан алады Бір ғана амалы бар арақ саудасынан алады Арақ саудасы патшаның монополиясы сол себепті ол монополияға кім қол көтерсе де аяусыз жазаланады Сондықтан арақ саудасындағы адамдарға үлкен билік беріп қойған Деревняның жанынан бір трактир ашылады екі үш жылдан кейін бүкіл деревня целовальниктің құлына айналады Россияда алдағы екі үш төрт бес жылдың егінін яғни әлі егілмеген орылмаған егінін сатып ішіп қойған деревнялар болады Мұжықтар соқаға жегетін аттарына дейін егін оратын шалғы орағына дейін бұтындағы дамбалына дейін сатып ішетін болған Міне арақтың жеткізген жері Кіші сұлтан Тәттімбетке ойлана қараған Мен сізге бір нәрсе айтайын Тәттімбет Казангапович Тек ренжімеңіз Мен бұны ойдан шығарып отырған жоқпын Айтайын дегенім империя барлық жерге біртұтас тәртіп орнатады Яғни бұратана халықтарға да осы арақ ішуді маскүнемдікті үйретеді Ерте ме кеш пе әйтеуір солай болады Құдай сақтасын деді Тәттімбет Құдай ешкімді де сақтамайды деді кіші сұлтан Не істесе де адамның өзі істейді Адам жақсылық көрсе де жамандық көрсе де өзінен Сіздерде Құдай сақтағанды ғана сақтайды деген мақал бар емес пе Иә деді Тәттімбет Әрине алда қандай заман келеді оны біз болжай алмаймыз Келер ұрпақтың жыртығын мына заманда отырып бүтіндей алмаймыз Әркім өз тағдырын өзі шешеді өз несібесін өзі татады Бірақ бүгінгі төрелер халыққа келе жатқан қандай пәлекетке қандай нәубетке болса да қарсы тұруға міндетті Қарсы тұрмаса онда ол төре емес қарақан басының қамын ғана күйттеген бейшара Кіші сұлтан рюмкесін толтыра ішті Ашырқанып сәл отырғаннан кейін Тәттімбетке қайтадан жымия қараған Енді бір өтініш Тәттімбет Казангапович Мен үшін Мен үшін ғана емес өзіңіз үшін Манағы қоғамдық ойларыңызды енді ешкімге айтпаңыз Неблагонадежный деп сенімсіз адам деп сыртыңыздан аңду қояды Мен емес басқа біреу болса бүгін кеш айтқан әңгімелеріңіздің барлығын хаттап Омбыдағы тиісті мекемеге жеткізер еді Тағы қайталап айтайын мен либералмын Ал либерал өз ұлтының ғана емес басқаның да қамын ойлайды Мен Құнанбай Өскенбаевичтің жанына отырғызылған шпион емеспін Мен масонмын Біреудің үстінен донос арыз жазу әсіресе бұратана халықтардың азғана әулет қайраткерлерін сыртынан көрсетіп қағазға іліндіріп жіберу масондардың адамгершілік кодексіне қайшы іс Бірақ айтарым шегелеп айтарым Омбыдан я басқа жерлерден келген чиновниктерге сырыңызды ашпаңыз Осы айтылған әңгіме екеуміздің арамызда ғана қалсын Түсініп отырмын деді одан кейін кіші сұлтан Тәттімбеттің көзіндегі сауалға жауап беріп Масон дегенді алғаш естіп отырғаныңыз көрініп тұр Масондарды жұрт құпия санайды Бірақ бұл ешқандай да құпия ұйым емес Бүкіл әлемнің ақылды білімді адамдарын гуманистік идеалдарға кісілікке ізгілікке бас иетін адамдарды біріктіретін ашық ұйым Әлемдегі ірі қалаларда әсіресе Батыс Европаның қалаларында масон комитеттері ашықтан ашық жұмыс істейді Кез келген адам әрине ары таза адал адам кез келген комитетке келіп масон ұйымына мүше болып кіре алады Әрине масондар еркіндік ізгілік адамгершілік мұраттарын уағыздаған себепті дүниені билеп отырған императорлар мен корольдер бізді ұнатпайды Біз оқу ағартуды халыққа білім беруді уағыздаймыз Ал әміршілер халықтың сауатты болғанынан қорқады себебі сауатты халық арам патшаны бір ақ күнде тақтан тайдырады Сондықтан бүкіл әлемнің баспасөзі бізді жамандайды Біз туралы нешетүрлі ертегі таратады Қызық екен деді Тәттімбет Кіші сұлтан әдетінше мейірлене жымиған Жарайды әңгіме тым ұзап кетті Сіз екеуміз жұрттан бөлектеніп кетіппіз Тәттімбет Казангапович сиқырлы домбыраңызды қолыңызға алмайсыз ба Тәттімбет киіз қапшықтан домбырасын алып алдына көлденең қойды Желпініп гуілдесіп отырған жұрт ілезде тына қалған Тәттімбет ішекті ақырын қағып қалды Бірнеше күннен бері шертілмей тұрған домбыра өкпелегендей қоңқ етіп жауап берді Мынау Жантелім деген күй деді Тәттімбет Ақырын ыңырана сөйлеп бастаған домбыраның даусы ақырында қаңқылдап бүкіл орданың ішін жайлады Как прекрасно деді кіші сұлтан күй шертіліп болғаннан кейін Асқақ Өте асқақ Кімнің шығармасы Менің өз күйім еді деді Тәттімбет Великолепно деді кіші сұлтан Петербургтің сахнасын дүр сілкіндірген Сихра деген скрипач болған Румындарда Сырмус деген атақты күйші болған Егерде сіз астананың Санкт Петербургты айтамын сол сахнаға шықсаңыз великосвет дамалар князьдер мен графтар өнеріңізге тәнті болар еді Жолыңызға гүл төсер еді Құдай жеткізсе ол да болар бір күні деді Құнанбай Ой кемеңгерім ай деді Қыпшақбай көзінің жасын сүртіп Қайдағыны қозғадың ғой Таң атып келе жатқанда Керекуден келген бір жас пері әншіге кезек тиді Біржан мен Ақанның бірнеше әнін айтқан әнші ел ішіне тарай бастаған қостілді татар гармонын қолына алдды Сызылта сорғалатып алып тамаша бір жырды бастады Тәттімбет танып отыр Қазақтың өз әніндей болып кеткен Ғалиябану Ике аккош очып килә Берсе төште суларға Мәңге бергә булмагач та Галиябану сылуым иркәм Биз охшыйбыз шуларга Таң әтәчләре кычкыра Аерылуның билгесе Бу бүләгем сине сөеп Чын күңелемнән кайнап чыккан Вәгдәләрнең билгесе Тәттімбет Казангапович сіз бір сөзін түсініп бір сөзін түсінбей отырған сияқтысыз деді кіші сұлтан Иә татардың тілінде бізден сәл алшақтық бар Тәттімбет гармоншының саусақтарын қайран қала тамашалаған Біздің домбыра пернесін басқанымыз сияқты екен Бірақ мүлдем басқа дыбыс Әдемі Күйге бергісіз Мен шама шарқымша аударып берейін Кіші сұлтан тамағын кенеді Екі аққұс ұшып келер Берсе төсін суларға Мәңгі бірге болмағаш та Ғалиябану сұлуым еркем Біз ұқсаймыз соларға Таң ата әтештер шақырар Айрылудың белгісі Бұл силығым сені сүйіп Шын көңілімнен қайнап шыққан Уағдалардың белгісі Әннің соңғы жолдарын естігенде Тәттімбеттің көкірегінде осы уақытқа дейін жабық болып келген әлдебір қақпақ ашылып өткен күннің ылайлы қасіретті хикаясы қалқып шыққан Бұл әйгілі Қарақатын Шәумен дауының кезінде болған оқиға еді Бақанастың төменгі сағасын қоныстанған Орыс Медет руы жылда су жүріп кетіп екі жағасын жалмаған Аякөзден өте алмай қалады екен Тасқын тоқтағаннан кейін өзеннен өтіп барғанда Қарақатын Шәуменнің барлық шұрайлы жерін Сыбан жайлап отырады Орыс Медет амалсыз Көгілдір Бұдырдың төңірегін жайлап Ажырық пен Жыландының маңайында қоныс аударып қана жүреді Бір екі рет жайылым сұрап барған Орыс Медеттің жаушыларын Сыбандар Ежелден кім бұрын қонса жер соныкі емес пе батырлар буынсыз жерге пышақ ұрмаңдар деп қайтарған Бірде бүкіл Орыс Медетті ашса алақанында жұмса жұдырығында ұстап отырған Кәріпжан қажының үйіне сол елдің әйгілі бақсысы Құлақай келе қалады Кәріпжан әңгімелесіп отырып Осы сен қара суды теріс ағызады дейді рас па деп сұрайды Рас дейді бақсы Қарақатын Шәуменге биыл тағыда Сыбан қонады Аякөз тасып судан өте алмай жайлауға жете алмай отырмыз Ақыр ондай өнерің бар екен өзенді тоқтатып қойшы Сыбаннан бұрын барып жайлауды мен жайлайын дейді Кәріпжар Қажының қылжақтап отырғанын түсінбеген Құлақай Жарайды үйлеріңді жыға беріңдер қазір барып тоқтатайын дейді Бақсының сөзін қалжыңға қалжың деп түсінген бетіне тура қарап сөйлегенді ұнатпайтын Кәріпжан шамданып қалады Ей қояншық сен өзі менімен тең адамша сөйлесесің ғой Бақсының менімен қылжақтасқандығы деген не сұмдық Не оттап отырсың өзің Алланың әмірімен тасып жатқан өзенді қалай тоқтатасың дейді ақырып Бақсы да шамданады Егер сен Аякөздің жағасына келгенде су тоқтап тұрмаса онда мені төрт түйемен төрт жаққа тартып тараптап жыртып өлтір Ант етейін үнімді шығармай өлемін дейді Қайран қалған Кәріпжан үйді жығып көшуге бұйрық береді Өзеннің жағасына келгендегі көрген кептен қажы аттан ауып түсе жаздапты Аякөздің ағары ағып кеткен ал келері үйдің қабырғасындай барған сайын биіктеп көкті тіреп тұр екен Өзеннің арнасында қобызын сарнатып тұрған Құлақай ашулана айқайлаған Қайда жүрсіңдер Енді неғып тұрсыңдар Өтпейсіңдер ме Алланың ісіне қарсы келіп суды әзер ұстап тұрмын Жұрт лап қойып құрғақ арнадан өте бастайды Бүкіл ел өтіп болғаннан кейін Құлақай арнамен ары бір бері бір жүреді де айқайлап суды босатып қоя береді Өзеннің екпіні жағаға шығып үлгермеген бақсыны ат матымен ағызып қозыкөш жердегі бір қайраңға лақтырып кетіпті Жігіттер іздеп жүріп талып жатқан жерінен тауып алыпты Бірақ көрешек алда екен Наурыздың орта тұсында жазғы жайылымды көріп қайтпақ болған Сыбанның жаушылары Қарақатын Шәуменде қонып отырған Орыс Медеттің үстінен шығады Абыржыған жаушылар елге дереу хабар береді Сыбан дереу қол жинап аттанған екен Кәріпжанның сен тұр мен атайын жігіттері Көшкенталдың тұсында қарсылапты Аяспай сойылдасқан екі жақ қанжоса болып тарасады Осы қырқыс жазға дейін ұласады ақырында бір барымтаның кезінде кісі өлімі болады Тәттімбеттің ауылы сол жылы Қу менен Ақиректің арасында жатқан қыры дәнін адам жеген ақкөде ойы жайылған түйенің өркеші ғана көрінетін қалың қияқ ну орман өзені күзге дейін суалмайтын әйгілі Күйгеншоқыны жайлап отырған Жаз ортасында Аякөз жақтан суыт хабаршы келген Және хабарды жай адам емес кезінде билікті көп айтқан бітімшілігімен аты шыққан бүгінде тоқсаннан асып ел ісінен бой тартқан қадірлі Қонақбай ақсақал алып келіпті Тәттімбет қолқаның зор салмағын бірден сезінген Қарағым Тәттімбет деді Қонақбай дәм үстінде Сыбан мен Орыс Медет бір бірімен әбден табандасып алды Және өзді өзі емес маңайдағы елдің де мазасын алып бітті Ол аз болғандай енді міне үш бірдей азамат өліп отыр Тәттімбет бірден аңыс аңди бастады Баба осы Қарақатын Шәумен Көгілдір Бұдыр Жыланды сонау Нарын мен Таскескенге дейін жер ежелден Сыбанның жері ме еді Сыбандікі болса Орыс Медет осы Қарақатын Шәуменге неге таласады Жыл сайынғы жайлауда болып жатқан кеп қой Әккі Қонақбай сөздің ауанын бірден түсінген Әй қарағым ай деген күліп Сен дауды ауылдан шықпай ақ шешкің келеді ау шамасы Тәттімбеттің жүзіне сынай қарап сәл отырды Жарайды айтайын деді одан кейін сәл күрсініп Ежелден менің жерім деп ешкім ешқандай жерді айта алмайды Ежелден деп қазатын болсаң онда мибылық дау басталады Кім қайда қонбапты Алаштың ескі бітімдерінде жер су ай мен күн бүкіл жаратылыс адам тайпасына ортақ Бір бірімен тіл табысса жер де су да күннің нұры да бәрімізге жетеді Ал берірек келсек деді Тәттімбет Берірек келсек жер бұрын қонғандікі деді Қонақбай Оны білем ғой деді Тәттімбет Менің сұрайын дегенім Қарақатын Шәуменге қай ел Сыбан ба Орыс Медет пе қайсысы бұрын қонып еді Әй соны айта алмаймын ау қарағым деді Қонақбай Екі жақ та арыдан тіпті Абылайдың заманынан бері жайлап едік дегенді айтады Қайсысынікі дұрыс екенін Тәттімбет үнсіз отырып қалды Құнанбайдың үйіндегі бір жиында орыс чиновнигінің айтқан сөзі есіне түскен Біз алғашында ақымақтықпен қазақтың ішкі істеріне араласпақ болдық деген еді чиновник Бірақ артынан арылмас дау мен былыққа кіргеннен кейін бұндай істен бой тарттық Көңіліңізге келмесін бірақ осы былықтың барлығы сіздерде жазусызудың болмағандығынан Жазуы бар елдерді қараңызшы Мысалы орысты алайық Мен мақтанып отырғам жоқ дұрыс түсініңіз Бізде адам туғанда оның намын ныспысын жынысын туған жылы мен күнін церковная книгада шіркеудің кітабында тіркейді Раб божий родился такого то числа такого то года немесе раба божья родилась такого то такого то міне осылай кете береді Бұның несі артық Аталған адам туралы мәлімет іздегенде мысалы туған күнін жылын анықтау керек болғанда сол кітаптан барлығы табылады Оның сыртында қаншама толып жатқан құжатнама бар Адамның туғанынан өлгеніне дейінгі мәлімет осылайша мүмкіндігінше толық сақталады Ал Батыста хұқық одан да биік дамыған Шіркеудің немесе әкімшіліктің кітаптарынан үш жүз төрт жүз бес жүз жыл бұрынғы ата бабаның меншігін тауып алып егер біреу иемденген болса содан бергі өсімімен қайтарып алуға болады Міне бұны заң дейді низам дейді тәртіп дейді Ал қазақтың туған жылын күнін сұрасаң әжем сен туғанда қар жауып тұр еді деп айтушы еді деп жауап береді Ал жер мен малдың дауы ешқашан бітпейтін батпақ Кім қашан кімді қай жайлаудан қуып шыққаны кім кімнің қандай малы мен мүлкін қашан тартып алғаны міне ешқашан анығына жету мүмкін емес мәңгі дау Чиновник арақтан тағы біраз сілтеп қызыңқырағаннан кейін әңгімесін ары қарай жалғады Мен қазақтың билеріне қайран қалам Ешқандай қағаз документ жоқ осындай жағдайда кешіріңіз осындай былықта қиыннан жол тауып елді бітістіріп ұстап отыру басқа жұрттарда жоқ өнер Айтайын сізге егерде француз немесе ағылшын я басқа бір дамыған Европа елдерінің судьясын прокуроры мен адвокатын алып келіп осы қазақтың дауын шештірсе ойлаймын бір екі сағатта шашы ағарып екі қолын төбесіне қойып қашып кететін шығар Содан соң аз маз ойланып отырып жаны аши сөйлеген Білесіз бе заң мен низам хұқықты мойындамайынша басқаның малы мен мүлкін еркі мен ықтиярын құрметтеп үйренбейінше қазақтың болашақ тағдыры қиын болады Бұл бір күнде келмейді мәдениет хұқық ғасырлар бойы қалыптасады Ал ол үшін жазуды үйрену керек Себебі ендігі тәртіп тек қана жазуға негізделеді Келісерсіз келіспессіз ақиқаты осы Тәттімбет күлген Чиновниктің мақтамен бауыздаған сөзінің ақиқатына өзінің шарасыздығына Енді міне іргедегі ағайын ешқандай қолға ұстар дерек тиянағы жоқ күмәнді дауды шешуге шақырып отыр Сыбан мен Орыс Медеттің билері ешқандай мәмлеге келе алмады деді Қонақбай Қалай келсін екі жақтан да кісі өлген біреуі жерін алдырған Есе қайтаруды ғана ойлап отырған елден не билік шықсын Оның үстіне бұл қисынын тауып қана жеңетін ұрымтал биліктің жөні емес Бұл жерде жүйелі сөз керек Білесің ғой қарағым Тәттімбет кісі өлімі болғанда тек қана төбе билікке жүгініседі Ал дауға түсіп отырған екі елдің билері өз ағайынына тартатын туғанды билер Сондықтан Сыбанда да Орыс Медетте де ортағы жоқ тура би керек деп отыр Ақылдаса келе осы билікке сені ұйғардық Жайлаудың қызығы жайына қалды Бітісе алмай тығырыққа тірелген араша тілеп үлкен үміт артып келген ағайынның сөзін жерге тастау кешірілмес күні жауға тастап кеткенмен бірдей қылмыс Тәттімбет амалсыз атқа қонған Жайнаған жаздың игілігін көріп мамыражай малын жайғанның орнына дүрлігісіп атқа қонған елге жеткенше ойы сан саққа жүгірген Бірақ қанша білгенмен ескі жосықтан жер бөлісуге межелесуге қатысты ештеңе таба алмаған Бірде көргені көп қазақтағы даудың тірі шежіресіндей кәрі би Семетейге барып сәлем беріп осы жөнінде сұрағаны бар Иә дұрыс айтасың қазақта жер дауы көбейіп кетті деген Семетей Бұрын жер дауы болмап па еді деді Тәттімбет Болса қалай шешілуші еді Неге болмасын деді Семетей Болған Бірақ ол мүлдем басқа дау Алаш осы жер үшін төрт тараптың төртеуімен де жандасты ғой Ол кезде қазақ бахадүр әйелі мен бала шағасына дейін белін буынып қару асынып жүрген Кезекті бір жауды тықсырып жерін алу үшін әуелі ұлы құрылтай шақырылады Құрылтайға бармай қалу деген болмайды келер күннен үмітің болса Барлық батыр барлық би сүгір мен сұлтан ханның алдына жиналады Міне осы жерде кім қанша әскер шығарады кім қанша мініс сойыс сауын береді ең ақыры қанша ұста қанша қару жасау керек темірші мен көміршінің саны бәрі келісіледі Айтылған күні бүкіл әскер түп көтеріліп жауға аттанады Және қазақ әдетте жеңетін болған Жеңбесе осынша жер қайдан келді Жауды тізе бүктіргеннен кейін малын жанын олжалайды ал ең бастысы жерін алады Дәштінің бір пұшпағы етеді Ол жер енді алаштың бөлінбес еншісі Алаштың азулысы әрине еткен еңбегіне орай өлген азаматының санына орай өзінің айбарына орай осы олжаның көбін жердің шұрайлысын алады Өйткені жолы үлкен Әлмисақтан келе жатқан жосық Міне көріп отырсың қарағым жер дауы ертеде де болған бірақ ол қазақтың төрт тараптағы дұшпандарымен арадағы жер дауы Ол дауға бүкіл алаш қатысады тізеліктен қан кешіп жүріп сол дауды шешетін де бүкіл алаш Олжа бөліскеннен кейін ағайынның арасында қонысқа таласу деген болмайды Ал бүгінгі дау қазақтың жері кесіліп тынысы тарыла бастағанда ағайын бірін бірі жей бастағанда туған жер дауы ғой Екі ел бір бірімен тайталасып екі ақ орда тігіпті Қайсымыздікіне түседі екен кімге бүйрегі бұрады екен деп бал ашқаны ғой деді Тәттімбет Мен ара ағайынмын Ешқайсысына да түсе алмаймын Деді де аулақта тұрған Қонақбайдың ауылына ат басын тіреді Кешке қарай бірінен бірі жасырынып келген екі елдің жылпос елшілері майда тілмен жорғалата сөйлеп Тәттімбетті қонаққа шақырған Бірақ Тәттімбет илікпеді Дастарханнан үлкен емеспін Бірақ мен жілік жеуге емес дау шешуге келдім Сондықтан табалдырықты тоздыра бермеңіздер Жиналатын кезді өзім айтам деп салқын ғана шығарып салған Ертеңіне екі елден жөн білетін бір бір адамнан алдырып артық дау дамайсыз екеуін екі бөлек тергеген Ойы дұрыс болып шықты Екі жақ та даулы қанды Қарақатын Шәумен жайлауын жеті атамыздан бері жайлаған ата қонысымыз дегеннен танбаған Осыдан кейін Тәттімбет үш күн бойы ел жұмбағын шеше алмай басын тау мен тасқа соққан Төбе биліктің осынша уақыт кешіккенінен абыржыған жұрт толқи бастағанда барып төртінші күні таңертең Көгілдірдің тұсындағы биік қарауылтөбеге жиналсын деп бұйрық берді Екі қаптал бақас екі рудың билері ат шаптырым ақ текеметтің төріне жайғасып етектегі қарақұрым халыққа көз тастаған Тәттімбет осы сәт өзі ғана емес қазақтың бүкіл жосын билігі ақиқат пен әділет тарабындағы кәмелеті сынға түскелі тұрғанын анық сезді Сәл үнсіз отырып барып сөз бастаған Әуелі жұрттың бәрі қанық кәрі мен жасты бірдей толқытар жайыттарды еске салып етті барымта мен қарымтаның кезінде өлген азаматтарға көңіл айтты Уа ағайын деді содан соң кеудесін керіп өз ара мәмлеге келе алмай төбе билікке жүгінгенің шын қиналғаныңның айғағы Далада жатқан тас та егесіп арасынан ұшқын шығады Ел болғаннан кейін өзек болғаннан кейін мүддіға қайшыласпай тұрмайды Бұл дау ағайынның арасында күнде болып жататын күрең қабақтың дауы емес екі жақтан үш адам мерт болыпты Бұл құнның дауы Шақырған екенсің біреуімізді жығып біреуімізді үстем қыл демеген шығарсың Бітістір деп шақырыпсың бітістірмекке келдім ағайын Сондықтан менен туыстық жақындық іздеме Тек әділетіңді ғана сұра Тәттімбет сәл кідіріс жасаған Жұрт сілтідей тынып үнсіз отыр Кенет ерке самал есті Тәттімбетке даланың қоңыр желі азаматынан айырылған екі елді жұбатып татулыққа шақырып тұрған періштенің әуезіндей сезілген Буын буыны босап сөйлей алмай недәуір уақыт тұрып қалды Бойын күшпен меңгеріп сөзін ары қарай жалғады Ал енді құнның керін айтайын Ежелгі ескі жосықта азаматтың құны жүз жылқы Кейде екі ел бір бірінің құнын кешіседі егерде құнның көлемі тең болса Алайда азаматтың артында аңырап қалған бикесі еңіреп қалған баласы бар емес пе Рулы ел азаматтың құнын кешіскенмен марқұмның бала шағасына одан келер пайда жоқ Сол себепті құн төлескенде немесе кешіріскенде рудың абыройынан көрі азаматтың артындағы ұрпақтың мүддесі қымбат Демек құн рудың ортағына емес өлген азаматтың шаңырағына беріледі Осыған тоқтасасың ағайын Рудың дәулеті кеткен малдан азаймайды келген малдан көбеймейді Рулы елге есемді алдым құн төлеттім деген абырой ғана керек Ал рудан тамған тамшы шаңыраққа төгілген дария Әділет деген осы ағайын Жұрт гуілдесіп кетті Дұрыс дұрыс Тәттімбет ақиқатын айтады Дұрысы осы Отырған билердің біреуі қамшысын көтерді Жұрттың дабыры сол сәт басылған Құнды айтыңыз деді би Тәттімбетке қарап Сыбан мен Орыс Медет деді Тәттімбет Бір біріңе мынадай құн төлейсіңдер Бисымақ ұлы Назарқұл Жасы алпысты алқымдаған Байдың жылқышысы Орыс Медеттің руыңмен Бисымақ бір адамының қолынан
    http://otuken.kz/index.php/2010-07-04-12-49-41/235?task=view (2013-01-29)

  • БАҚАЛАР МЕН ЖЕНДЕТТЕР
    болғанымен мәдениеттердің тексі ортақ Ағылшын неміс поляк орыс қазақ мәдениеттері вербальдік мәдениетке жатады Сол себепте Абай атамыз Гете Байрон Мицкевичті орыс аудармасынан алып қазақша тәржімалай алды Қытай мен жапон мәдениеті визуальдік мәдениет болып табылады Акутагава осының арқасында Ли Тай Боны оқып өз мағынасында түсіне алды Бірақ тегі бөлек мәдениеттерге келгенде аударма тасымалдау өнері үлкен қиындықтарға ұшырайды Жанның ең нәзік қозғалысын сөзбен ғана бедерлеп үйренген алып текстерге төселген неміс ағылшын орыс қазақ үшін он жеті ақ буыннан тұратын хайку әлбетте еш мағына бермейді Әрине Қиыр Шығыс мәдениетінің философиясын түсіндіріп он жеті буындық өлеңге он беттік комментарий беруге болады Бірақ бәрібір хайкудың аудармасы мейлі орысша қазақша ағылшынша французша болсын мен комментарийін қосқанда оригиналдың өзіне маңайлай алмайды Себебі ілкі текст пратекст хайкуде емес жапон санасында жазулы тұр Хайку соны қозғалысқа келтіруші ғана Ойымызша Абай атамыздың қолына жапон хайкуы түсе қалса ол оны ары бері айналдырып қарап өлеңнің тасасында тұрған контекстің сырына қанар еді де аудармай қоя салар еді Себебі хаким хайкуды басқа тілге аударып мағына шығарудың мүмкін еместігін ол жерде ақындық шеберліктің еш қатысы жоқ екенін әрине ақылмен ойлап білер еді Сыншы достым мені ертегі айтып отыр деп ойлайтын шығар Ертегі айтқанан Құдай сақтасын Біз әлемде бір біріне жанасуы өте қиын мәдениеттердің бар екенін ғана айтпақпыз Сөз соңында сыншымыз тағы бір таңғажайып пассаж жасайды Сөйтеді де бамбуктың қабығына өзі айтты жапон иероглифімен жазылған үш жолдық ирек шатпаққа көзі жасаурап тамсана қарап ұзақ отырады Сыншымыздың бұнысы жарамады Мақтаған қыздың тойдағы қылығы сияқты ұят мәселе Әйтседе табиғилығы үшін риясыздығы үшін кешіресіз Құрметті оқырман сыншымыздың құлағына алтын сырға осы сөзді басқа біреу мысалы жапон айтты деп елестетіңізші Әрине ол мүмкін емес нәрсе әйтседе Мысалы жапонның бір зерттеушісі Абайдың өлеңі ирек шатпақ десе О онда онда бітті дей беріңіз Әлемдік скандал Оның қандай хақысы бар Какое он имеет право Ол қайдан келген әулие Бірақ жапонның Басесі жапонның өлеңі жайлы мынадай пікір айтатын біздің Шапай кім еді Алайда біз айта береміз Біз сондай табиғимыз пәкпіз Біз сондаймыз Бір Еуропа ойшылының Бакунин жайлы мынадай айтқан сөзі бар Біздің орыс балаларында Достоевский айтқан русские мальчики аз маз бір нәрсе ғана жетіспейді Бәрі де Еуропадағыдай Тек осы аз маз ғана бәрін бүлдіріп тұр Осы аз маз болмаса біздің Мишельдің Бакуниннің Еуропа дендилерінен қай жері кем Если бы не наше это чуть чуть чем наш Мишель хуже блистательных европейских денди Біз де осы орыс сияқтымыз Тереземіз сол жаққа ашық тұрғандықтан болар Бізде бәрі де бар бәрі де Еуропадағыдай Тек осы қарғыс атқыр аз маз бәрін былықтырып тұр Осы аз маз болмаса біздің сыншымыздың Еуропа ойшылдарынан қай жері кем Біз осындаймыз Алғашқы кавалериялық шабуылмен ала алмадық па тұздықтап боқтап тұрған орнымен өртеп үш жолдық ирек шатпақ күйе күйе болып қайтып келеміз Осылайша орта жолдан қайтып келеміз де бірдеңені тындырып тастағандай болып қоқиланып отырамыз Сыншымның қызық мінезін тамашалап отырып негізгі нысанадан ауытқып кетіппін Айтылмай қалған тағы бір әңгіме бар оқырман Басеның өлеңінің жайы Мақаламыздың басында айтылған топтамаға көңіл аударайық Басеның бақасы және түсіндірудің пайдасы туралы Сөз жоқ бұл топтамадағы ең өресі биік мақала сыншымыздікі Автор қолындағы азғантай информацияның өзін өте сауатты тұжырады терең пайымдауларға баруға тырысады Сөзіміз құрғақ болмас үшін мысал келтіре отырайық Алдымен бұл біздің бүгінгі түсініктегі лирика емес Басеның өлеңі жазылған тұстағы эстетика шарты бойынша объект әлем табиғат пен субъект адам ақып ажырағысыз гармониялық тұтастықта Өлең кеңістігінде автордың автономды түсінігіне дербес көзқарасына орын жоқ Табиғаттан бақа мен көлден бөлек тұрған адам ақын жоқ Ол жаңағы информацияға сіңіп кірігіп кеткен Басеның лирикалық кейіпкердің сезімі айташағы сол бақаның секірісінде сол судың үнінде Ақын үшін табиғаттағы сәттік құбылыс мезеттік діріл оқыс шыққан дыбыс сөйлейді Ақынды бақаның суға секіруі секілді үйреншікті ұсақ нәрсеге назар аудартқан не деген сұрақ алдымен көлденеңдейді Меніңше табиғаттағы тыныштық пен адамдағы жалғыздық сезімі Ұйып тұрған тыпыштықтың меңіреу пердесіне соғылған болымсыз жаңғырыққа дір етіп жалғыздықта жабыққан Жан ғана жауап қатады Сонда бұл өлең менің қисынымда табиғаттағы тыныштық жандағы жалғыздықпен келісім мәміле тапқан Мұның суреті болып шығады Әрине бұл қазақ өлеңі жайлы айтылған пікір болса керемет деп мойындар едім Бірақ әңгіме жапон хайкуы жайында болғандықтан бұл пікірдің ешқандай мәні жоқ Асса кемел айтылған бос сөз Бұл Басеның кім екендігін білмеуден дзэн буддизмнің не екенін білмеуден туған жаңсақтық дүниетанымдық қате Жапон мәдениеті тұтастай дзэн буддизмге негізделген десек артық айтқандық болмас Дзэн буддизмге арналған әдебиет ұшан теңіз Осы мәселемен арнайы айналысқан мамандардың пікірін байыптасақ дзэн буддизмнің дін де емес философия да емес екеніне көзіміз жетеді Дін емес дейтін себебіміз дзэнде табынатын Құдай жоқ діни рәсім жоқ Ұжмақ пен тозақ жан жанның өлместігі дейтін ұғымдар жоқ Дзэн бұндай дотматтардан ада Сондай ақ дзэн логикалық анализді мойындамайды тезис пен антитезистің қайшылығына құрылатын дуалистік ой жүйесі дзэнге жат Сол себепті дзэн философия саналмайды Дзэн логикадан жоғары тұруға антитезисі жоқ биік байламға жетуге ұмтылады Дзэннің парадоксальдік психотехникасы осыдан келіп шығады Кейбір авторлар дзэннің басты мақсаты менді жою меннен арылу деп түсіндіреді Жаңсақ пікір Дзэн ешқашан алдына мұндай мақсат қойған емес Дәлірек айтқанда дзэн менді жойып әуре болмайды Әуре дейтін себебіміз дзэн менді көлеңке деп қана ұғады Ал көлеңкені жоя алмайсыз Көлеңкені түсіріп тұрған не нәрсе дзэн осыны жоюға тырысады Бұл жерде меннің тамыры ақылда жатыр Ақыл себеп мен салдар Мен ақылдың көлеңкесі ғана Ақылдан арылғанда мен өз өзінен жойылады Ақыл барда мен ешқашан жойылмайды Оқырман дұрыс түсініңіз ақылдан саналы түрде арылу ақылдан айрылу не алжасу емес Бұл ерекше ахуал Жапондар бұны сатори дейді Бізде ғылыми аппарат жетілмегендіктен бұл ахуалды жеткілікті дәрежеде сипаттай алатын термин таба алмай отырмыз Орыстың дзэнге арналған әдебиетінде бұл күй состояние безмыслия состояние не ума деп аталады Жапон мен қытайдың ескі трактаттарында бұл ахуал Ұлы қарапайымдылық орысшасында Великая простота ебедейсіз аудармам үшін кешірім өтінем Ұлы тылсым немесе Ұлы бостық Великая пустота деп аталады Батые ойшылдарынан бұл түсінікке ең жақын келетіні протестант мистигі Якоб Беме Ол айтқан ungrund яғни Тәңіртекті тылсым божественное ничто иррационалдық шыңырау иррациональная бездонность өзінің сипаты жағынан саториге ұқсас Мацуо Басе ең әуелі дзэнгецу дзэн буддашыл монах Ұста Мастер Нұрлы Адам Просветленный содан соң ғана барып ақын Басеның бүкіл поэзиясы саторидің үлкен сипаттамасы Құрметті оқырман сыншымыздың өлең талдауын зер сала қараңызшы менсіз бір ауыз сөз айтылып па Оқиық объект әлем табиғат пен субъект адам ақын ажырағысыз гармониялық тұтастықта Субъект деген мен Ажырағысыз гармониялық тұтсатық ешқашан болмайтын нәрсе себебі гармония дегеннің өзі екі деген сөз өйткені бір өзімен өзі гармония бола алмайды ғой Гармонияда мен бар Ал мен бар жердегі тұтастық нонсенс Өлең кеңістігінде автордың автономды түсінігіне дербес көзқарасына орын жоқ орын ғана жоқ ал автономды түсінік ешқайда кеткен жоқ бар болғаны жіңішкерді бір жерде жасырынып қана тұр Табиғаттан бақа мен көлден бөлек тұрған адам ақын жоқ Ол жаңағы ипформацияға сіңіп кірігіп кеткен адам ақын табиғаттан бөлек тұрған жоқ табиғат аясында өзінің менімен тұр Сіңу кірігу ол да гармония бұның бәрі менді қимаудан шыққан амал ғана Басеның лирикалық кейіпкердің сезімі айташағы сол бақаның секірісінде сол судың үнінде Басе деген мен Өйткені оның айташағы сезімі бар Бұл жерде де тұтастық атымен жоқ Табиғат Басеның бейнелеу құралы ғана Осы жерде Шопенгауэрдың Дүние деген менің түсінігім Мир это мое представление деген әйгілі сөзі еске түседі Ақын үшін табиғаттағы сәттік құбылыс мезеттік діріл оқыс шыққан дыбыс сөйлейді Ақын үшін Табиғат өзі сөйлемейді ақын үшін яғни ақынның мені үшін сөйлейді Бұдан кейінгі табиғаттағы тыныштық пен адамдағы жалғыздық сезімі жаңғырыққа жалғыздықта жабыққан Жан ғана жауап қатады табиғаттағы тыныштық жандағы жалғыздықпен келісім мәміле тапқан Мұңның суреті бұның барлығы сол баяғы меннің түрлі варианттары Әрине сыншымыздың тағы бір пікірін атамай кетсек көпе көрнеу қиянат болар еді Өзінің Шын жүрек бір жүрек атты кітабында сыншы Қиыр Шығыстың өлең өнері жайында тағы бір толғанып өтеді Автордың өз пікірін едәуір жетілдіргені бұл жолы үлкен авторитеттерге сүйенгені байқалады Бірақ пікір сапалық жағынан өзгермеген сандық жағынан ғана зорайған Оқиық дзэн поэзиясында пейзаждың өзіндік қатаң қызмет аясы бар ол бәрінен бұрын адамның дүниедегі жанды жансыз атаулымен бүкіл әлеммен ажырамас байланыста екендігі туралы дзэндік идеяны бейнелеу үшін алынады Бұл байланыстағы құрамдас компоненттер адом мен табиғат егіз қатар көрініс табады М Кабановқа сілтеме тағы да адамның яғни меннің ажырамас байланысы Мұнда адамның мені мен табиғат құрамдас компоненттер болып шыққан Құрамның не екенін түсіндіру артық деп ойлаймын жапондық түсінікте адамсыз табиғат жоқ ол тек адам арқылы ғана бейне тұрпатқа ие болады бұл сыншымыздың өз пікірі ме әлде В Н Гореглядтің пікірі ме беймәлім Әйтеуір ар жағында Шопенгауэр тұрғаны анық Адамсыз табиғат жоқ яғни тағы да адамның мені болмаса деген сөз Сондықтан да жапон лирикасында ақын табиғатқа сіңіп кетуге оның бір бөлшегіне айналуға ұмтылады сіңу кірігу астасу гармонияның не екенін жоғарыда айттық Мұнда субъект мен жоқ ол әлеммен органикалық бірлік тұтастыққа көрінеді Бірлік тұтастық мен Суреткер әлемнің құпия қозғалыстарын нақты образдарымен көрсетіп тұрған медиум дәнекер Дәнекер мен Қарағайды суреттеу үшін қарағай бол Өзіңді ұмыт өзіңнен кет Предметке сіңіп кет мәнін аш оны нақты сезін Басеға сілтеме А Долин аударған болуы керек Мен Долиннің жапон текстерін қандай дәрежеде аудара алатынын білмеймін Білетінім батыста оның ішінде орыста дзэн терминдерінің мағынасын айна қатесіз бере алатын балама өте аз жоқ десе де болады Батыс терминологиясы бұл тарапта әлі жетімсіз Әйтседе сыншымыз ренжімес үшін Басеныкі мыс осы тексті талдап көрейік Қарағайды суреттеу үшін қарағай бол Сен бол яғни мен Өзіңді ұмыт өзіңнен кет Сен яғни мен Предметке сіңіп кет сен мен мәнін аш сен мен оны нақты сезін сен мен Сыншымыз осы жерде А Долиннің тамаша пікірін келтіреді Оның мұндай герметикалық сипатынан яғни тұйықтығынан аралығында мың жыл мерзім жатқан екі танканы бір ақ автор жазғандай болып көрінеді Уақыт белгілерін нақты тарихи оқиғаларды бейнелеу дәстүрлі лириканың табиғатына жат Шіркін меннің кіреукесі болмаса осы жерде ақиқаттың өзі адамға қол созып тұр ғой Бірақ сыншымыз меннен тыс ойлап үйренбеген Идея фикс дәрежесіне жеткен мен басқа ештеңені ойлатпайды Ал шындығына келсе бұның сыры мүлдем басқа тарапта дәлірек айтқанда көз алдында тұр Қолыңды соз да ала бер Аралығында мың жыл мерзім жатқан екі танканы бір ақ автор жазғандай көрінуі бір ғана нәрсенің екі ақынның да бір ахуал саториді кешкендігінің айғағы Ақиқат біреу ақ Ақыл емес ахуалына состояние не ума жеткен екі ақын осы жалғыз ақиқатқа куә болған Сол себепті өлеңдері бір ақ өлең болып шыққан Бұл жерде герметикалық сипаттың еш қатысы жоқ Дзэн әлемдегі ең парадоксальді ілім Басқа діндерде трансценденттік дүниге жетудің нақты техникалары бар Дзэн бұндай техникалардың бірде біреуін мойындамайды жалған нәрсе деп санайды Себебі техника әрекет адам яғни мен Ал мен бар жерде дзэн жоқ сатори жоқ Яғни адам өз еркімен өз қалауымен саториге ешқашан жете алмайды Өйткені ерік пен қалау тағы да мен Аталмыш қасиеттер адамның менінен ғана өрістейді Дзэн буддизм жапон мәдениетіне үлкен ықпал етті түбірімен жаңа эстетиканың негізін қалады Әдепкі адамға жапон эстетикасының канондары түсініксіз көрінуі мүмкін Вербальдік мәдениеттегі ең басты нәрсе форма мен шеберлік Қандай да болмасын шығарманың құны ондағы форманың кемелімен және орындаушылық шеберліктің деңгейімен өлшенеді Ал енді осындай түсінікпен жапон мәдениетіне келген адам антидүниеге тап болғандай күй кешері анық Дәстүрлі жапон эстетикасын тұтастай алғанда қарапайымдылықтың апологиясы деуге болар еді Батыс суреткерінің басты қамы шеберлік болса жапон суреткерінің қамы шеберлікті көрсетіп алмау Жапондық үшін шеберлікті көрсетпеу шеберлік Ұлы тылсым Великая пустота Ұлы қарапайымдылық Великая простота ұлы потенция Онда бәрі де бар тысяча вещей тьма вещей Шеберлік сол қисапсыз потенцияның бірі ғана Шеберлікке ұмтылу потенцияны шексіз кедейлендіру Суреттің болсын өлеңнің болсын бойында сол өзін тудырған Ұлы қарапайымдылық туралы естелік тұру керек Яғни сурет немесе басқа өнердегі абрис сол Ұлы қарапайымдылықты елестету керек Сол себепті жапонның сурет өнері бояуға сөз өнері сөзге тапшы болып келеді Ал Басеның аталмыш өлеңі Ескі көлшік жоғарыда айтқанымыздай саторидің сипаттамасы Міне біз қысқаша болса да дзэннің манифесін дәстурлі жапон эстетикасының канондарын талдап түсіндіруге тырыстық Әрине осыдан кейін қазақтан дзэн буддизмнің және жапон мәдениетінің небір білгірлері шығады трактатқа бергісіз небір эсселер жазылады Ал біздің әзірге айтарымыз осы Бұл тараптағы сөз тамам Сонымен бір ағылшынның лорды айтқандай өзіміздің қойларымызға қайтып келейік Вернемся к нашим баранам Себебі әңгіме дзэнде де Басеның өлеңінде де емес мақаламыздың басында айтылғандай қазіргі қазақтың жауаптасу дағдысы қазақ мәдениетінің бүгінгі өресі білігі кісілігі жайында Құрметті оқырман көкшетаулық автор мен сыншымыздың мақалаларының көлемін салыстырып көрдіңіз бе Көкшетаулық автордың мақаласы шап шағын екі ақ баған Осы шап шағын көлемде бірнеше көңілге қонымды ой айтылған Ойымша Қ Қабдиұлы не жапон мәдениетімен арнайы айналысқан маман не мәселенің анығына жетуге тырысқан арнайы әдебиетті оқыған сауатты оқырман Ал сыншымыздың жауабының көлемі айқарма бет Білігінің сиқын көрдіңіз Бұл жерде білігін адалдығы үшін кешіресіз себебі сыншымыз мақаласының бір жерінде Білімім жеткен жерге дейін адалмын деп Ғабиден Мұстафин ақсақал айтпақшы білігіміз жеткен тіліміздің икемі келген жерге дейін түзу болып бағамыз да деп ескертіп кетеді Ар жағы получится Уж как Бог на душу положит Оқырман осы мақала не үшін жазылғанын дәлірек айтқанда осы үлкен байбалам үлкен қиғылық не үшін керек деп ойлайсыз Білмейсіз Оны мен білем Кейбір әдебиетшілердің жорамалы бойынша біздің сыншымыз XXI ғасырда оқылатын ат төбеліндей бақытты топтың өкілі екен Бұл әдебиетшілердің прогнозына сенсек үстіміздегі ғасырда бүкіл қазақ әдебиеті адыра қалып екі үш қана адам оқылады екен Сөз ақ қой шіркін Қазақ әдебиетінің сауалнамаларын оқыңыз Әрине мақтаушылардың мадақ сөзіне сыншымыздың еш қатысы жоқ Өйткені ол өзін өзі өтініп мақтатып отырған жоқ қой Қазір кім не айтса да еркі Бірақ сыншымыз өзінің ұлы мұратын осы мадақ жырлар жазылмас бұрын кәміл сезінген Даудың басынан осының лебі айқын сезіліп тұрады Мінеки тарих осындай міндет жүктеген қазақ мәдениетін әдебиетін келесі ғасырлармен қауыштыратын қымбат керекті адам провинцияда жатқан әлдебіреуден қалай жеңілмек Сыншымыз өзінің қызметі бойынша статусы бойынша жеңілуге хақысы жоқ Провал недопустим Сол себепті жеңген Сыншымызбен тіреспек болған нахал провинциал жер болып жеңілді Күпір сөз иесі өзінің зауалын тапты Осымен тоқтасақ керек еді Бірақ олай болмай шықты Сыншымыздың кейін талай рет ах ұрып өкінгеніне ешқандай күмәнім жоқ Қанша сөз босқа кетті Қанша сөз айтылмай қалды Ең бастысы көрермен аз болды Даңқты сайысқа даңқты жеңіске аншлаг жарасады Не істемек керек Қой болмас деген болу керек сыншым Осылайша фәни дүниеге Әкелер мен балалар атты шедевр келді Біздің сыншымыз нарықшыл сыншы Ол біледі егемендікке енді жеткен көп нәрседен құр қалған әбден есесі кеткен жамағат Колизейдің есігін бұзып кіріп трибунаға орналасып отырып жатыр Оған жамағатқа нан мен қызықтан басқа ештеңенің де керегі жоқ Хлеба и зрелищ Сыншымыз нарық конъюнктурасын өте жақсы таныған Ол үшін клиенттікі қашан да болсын дұрыс Клиенттің қандай да болмасын тілегі заң Бұлжытпай орындалуға тиіс Ал клиенттің қашанда болсын сұрайтыны Орыста пошлость деген сөз бар әттең қазақшаға аударылмайды Клиенттің сұрайтыны осы пошлость Бұл пошлость қашанда болсын қазақ арасында үлкен сұранысқа ие болған Тек Кеңес дәуірі кезінде белгілі бір тыйым бар етек ала алмаған Клиент пен сатушы бір бірімен ынтыға ымдасып мысы құрып келген Ал енді егемендік сөз бостандығы келді Клиент пен сатушы сатушы бұл жерде әдебиет бола ма кинематограф бола ма без разницы алқына айқаласты Құрметті оқырман сатушы мен клиенттің арасындағы хикметті жай көңілдестікке теңгере көрмеңіз Көңілдестік те аяқталады тән құмарлығы басылады бірақ клиент пен сатушының арасындағы махаббат ешқашан өшпейді Себебі ол тәннен емес сұраушы мен берушінің жанынан рухынан нәр алады Сыншымньщ қолына қалай қалам алғанын білмеймін Әлде сол күні әлдебір газеттің бас редакторы телефон шалып осы мәселені жазып бере ғой әке деді немесе сол күні таңертең кітап сөресін ақтарып тұрып қолына Тургеневтың романын іліндірді Білмеймін Әйтеуір жазу керек Әкелер мен балалар шедеврын оқыған көзі қарақты адам мәселенің байыбын бірден аңғарады Әкелер мен балалар проблемасы әншейін нәрсе Автордың айтуы бойынша әдебиеттегі өнердегі дәстүр сабақтастығы насыбай төбелестірумен өзінің айтуында шуметей шектеледі екен Оқырман кешіріңіз Бұлай жазуды яғни белден төменгі мүшелердің атын атап түсін түстеуді біз шығарған жоқпыз Біздікі тек констатация Шығармадағы ең басты кейіпкер Сөз Орыста блуд деген сөз бар Осы сөзден пәленбай түбір тарайды Мысалы словоблудие бұлдыраған көп сөз нысанасыз көбік сөз Рукоблудие деген сөз бар онанизм Иван Грозныйдың кезінде осы рукоблудие үшін талайдың басы шабылса керек Біздің сыншымыздікі осының екі ортасындағы бірдеңе Сөздің онанизмі Словесный онанизм Оқыңыз оқырман дұрыстап оқыңыз Памфлеттегі сөздер бір бірімен қалай құмарлана жанасады қалай жаныға ынтызарлана шаптасады екен оқыңыз Өз өзінен жаратылған өзін өзі тілеп дүниеге өзін өзі келтірген сөз Жоба да жоқ идея да жоқ қозып жанығып тұрған сөз барда жоба мен идеяның не керегі бар тәйірі Тыржалаңаш шешініп өзінің түп табиғатын стихиясын ашқан дүниеге өзінің тәнімен жар салған сөз Әйтседе талдап көрейік оқырман Әңгіменің ортасында төбелестен репортаж жүргізуге телерепортер келеді Ол жерде жоба замысел бойынша репортер болмау керек Ол бейне қайдан пайда болды Сөздің тілегінен Құрметті оқырман бұл жерде жария болуға сұранып тұрған нәрсе төбелес емес сөз Жалаңаштанып нәпсіге уланып алған сөз бойын жасырып та әуре болмайды Керісінше оған жұрттың көргені керек масқараға күә керек Эксгибиционизм Құмары сонда ғана тарқайды Мұраты сонда ғана хасыл болады Сондай ақ телерепортерға интервью берген алтау да сөздің тілегінен егер солай деп айтуға болса сөздің диалектикасынан туындаған кейіпкерлер Бойын махаббат билеген ессіз күйге түскен сөз өзінің қылығын көретін алты кісі әлеуметтік пікір бейнесін өзі тудырып оны өзі мазақ етеді яғни ессіз сөз өзі тудырған пуритандық фон арқылы өзінің қозмышын күшейте түседі ертедегілердің біреуі айтыпты ғой зинаның әлеуметтік пікірді әдепті таптауында әлдебір әзәзіл көрік құмарлықты ұштай түсетін әлдебір нәш шик бар деп Бұл ақсүйек әдебиетте ғана болатын сөздің биік ойнасы утонченный словесный разврат Мен бұрын лингвистік проза дегенге сенбеуші едім Ол не дейтінмін Бірақ сөздің кей кезде жазып отырған адамға ырық бермей кететінін ептеп шырамытатынмын Бұл жайында ұлылардың өздері де талай айтқан ғой Міне мен енді сендім лингвистік проза бар екен Сыншымның лингвистік прозасында сюжет идея тақырып т т т тек жазудың желеуі ғана Ар жағы ар жағы қандай дәрежеде лаққысың қаламың қандай дәрежеде ерке соған ғана байланысты Қазақтағы лингвистік прозаның атасы Пәленше жоқ олай емес Түгіленше деп дауласып жатады Осымен бұл дау тынсын Лингвистік прозаның жалғыз ғана атасы бар ол менің сыншым Айтпақшы ұшбу памфлетте таяқ жеген персонаждарды ұмыт қалдырыппыз Біріншісі Атекең шүметейі шіріп кеткен Атекең Екіншісі Осы екіншісінің атын атауға келгенде сыншымды бір сырлы үнсіздік билейді Атамайды Адамның ындынын құртады Міне пәленбай жыл болды әлі айтып келеді Бірақ атын атамайды Кім біледі бұның ар жағында үлкен бір себеп бар шығар Біз де атамай ақ қояйық Әйтеуір бір бала дейік Бізден кейінгі ұрпақтың өкілі Ол бала қудаланды қудаланды қудаланды Тағы қудаланды Және қудаланды Әлі қудаланып келеді Заман Қазақстанға мақаласы шығады Өзінің әдеби ойлары философиялық толғамдары Бүгінгі мәдениеттің қамы Және тура сол номерге сыншымның сол баланы қудалаған мақаласы шығады Сатқын батысшылар Тілі айыр біткен азып туған ұрпақ и т д и т п Өртеніп кетпесе сол газет тігінділері тұрған шығар алып оқыңыз Әйтеуір тыныштық бермеу әйтеуір түрткілеу әйтеуір мазақ қылу Бұндайға кім шыдасын Қандай көнтерілі болсаң да бір күні жарыласың ғой Сол бала тынымсыз қудалаудан шаршаса керек бір күні қуғыншыға жауап беріпті О сіз көрсеңіз не болғанын Бүкіл қазақ қоғамы түптен тебіренді Ол неге жауап қайтарады Қандай хақысы бар Не деген сұмдық Не деген күпірлік Сол бала
    http://otuken.kz/index.php/2010-07-04-12-49-41/237?task=view (2013-01-29)